Nyèyor

Nyèyor
Nyèyor ;
Cocos nucifera
	;
Bernyèng
Jenis buah	buwâ abâi'
Taksonomi (id)
Kerajaan	Plantae
Divisi	Tracheophytes
Ordo	Arecales
Famili	Arecaceae
Tribus	Cocoseae
Genus	Cocos
Spèsiès	Cocos nucifera ; Linnaeus, 1753
	t; p; b;

Nyèyor (Cocos nucifera), Nyior otabâ Nyor iyâ arèya tong-sèttonga tombuwân angghuta è ḍâlem marghâ Cocos ḍâri bhâlâ rèn-arrènan otabâ Arecaceae (Inḍonèsia: palem). Artè oca' nyèyor è ḍâlem bhâsa Madhurâ (otabâ coconut è bhâsa Ènggris) arèya bisa èangghuy ḍâ' ka bhungkana, bâi'na, otabâ buwâna sè sacara botani arèya ka-bhungkaan sè abuwâ, bennè bhungka cang-kacangan. Oca' arèya asalla dâri bhâsa Portugis bân Spanyol abad ka-16, coco sè artèna "cèṭak". Tombuwân arèya èpamèḍi' sakabbhi bâgiyânna bi' manussa saèngghâ èlok-cellok mènangka tombuwân saèbu ghuna, otamana ḍâ' masyarakat pasèsèr.

Dèskripsi

Cocos nucifera iyâ rèya bhâlâ rèn-arrènan rajâ sè kennèng tombu sacara jurna kantos 30 mèter (100 soko), bhâreng tonḍun sè bisa 4-6 mèter (13-20 soko), bân buḍu' ḍâunna sè bisa 60-90 sèntimèter (2-3 soko); Bhungkel ḍâunna mon la towa bhâkal copplak bhersè, adhinanè lampat molos è bhungkana.^[1]. È ḍâlem kabâḍâân sè tana bân omorra merdhi, nyèyor kennèng adhugghâi 75 mègghi' asèl buwâ è sabbhân taon, tapè sè biyasana ngasel'aghi buwâ 30-an mègghi' è sabbhân taon.^[2]^[3]^[4]. Mon bhâghus cara ngobuna nyèyor biyasana enḍâ' abuwâ ḍâlem bâjâ ennem kantos sapolo taon, bân kabâḍân produksi sè cè' bhâghussa abuwâ è pandhâliân 15 kantos 20 taonan.^[5]

Sajhârâ nyèyor mènangka spèsiès acangkè'anna ḍâ' rèng-orèng Austronèsia 3500-1500 sabellun Masèhi^[6]. Sè anḍi' lakon otama ḍâlem langkalèng bhibhit agul bân nartar'aghi spèsiès rèya, Contona sala sèttong variètas dwarf.

Pangara otama osa langkalèng iyâ arèya ghâbây nyarè nyèyor sè agul dhâghing, kembhâng bebitèl, kemmo'an mènnya', ro'om dhâghing bân aèng nyèyorra, lembu' bân manès aèngnga, tael kakerrèngan, tagen ḍâ' ka èlop ramo'na, bân tagen ḍâ' ka kèbân bân tongo.^[7]^[8]

Satèya molaè bânnya' variètas modèrn sè ella èkembhângaghi kèya, marana jennès Maypan, King, bân Macapuno. Varietas sè acem-macem mènorot aèng nyèyor, bârna buwâ, bân laèn-laèn robâ gènètik.^[9]

Marèna arèya lok-cellokan kaangghuy râng-bhârâng, parkara bân kalakoan sè akaè'an bi' nyèyor è ḍâlem bhudhâjâ rèng-orèng Madhurâ^[10]:

Buwâ

Dhubighân, tegghân, bhegghân, otabâ dhugghân iyâ arèya nyèyor sè agghi' ngoḍâ.
Cengkèr iyâ arèya nyèyor ngoḍâ sè agghi' ta' adhâghing.
Ro'-koro', ro'-moro' otabâ merro' iyâ arèya nyèyor sè agghi' ngoḍâ, agghi' sakonè' aèngnga, bân agghi' lembu' dhâghingnga, segghutna èkaghâbây kaangghuy tatambhâ.
But-embut, nyèyor sè agghi' ngoḍâ sè ella marè èkala' kolè' lowarra.
Ghâlindhis, nyèyor sè ella marè èkala' kolè' bân seppet lowarra.
Cangkèlongan iyâ arèya buwâna nyèyor sè ella ta' anḍi' èssèna sakalè è ḍâlemma.
Bhluthok iyâ arèya bhâthokka nyèyor.
Ceddhir/jheḍḍhir iyâ arèya lobângnga bhluthok (È bhâsa Ènggris: micropyle).
Seppet iyâ arèya sa'arra buwâ nyèyor (bhâsa Inḍonesiana iyâ arèya: 'serabut').
Puwan (puan) otabâ kopyor iyâ arèya lok-celloghân kaangghuy nyèyor sè dhâghing è ḍâlemma lejjhur karana alaènan gènètik
Kalonthongan iyâ rèya robâna buwâna nyèyor sè la marè èlobângè karana kèbân, ènga'na ebbhu'

Dhâghing

Pathe, pathè kanè, kanè otabâ santen iyâ arèya aèng sè èka'ollè ḍâri arèt-pèrèt otabâ merres dhâghingnga nyèyor (nyèyor towa).

Bhibhit

parsè iyâ arèya bhibhitta nyèyor.
tombung otabâ bhuru' (Cocos nucifera) iyâ arèya èmbrio-na nyèyor sè ghi' aolat potè kol-bungkol bâḍâ è ḍâlem bhluthokka nyèyor sè la nyelbhi'.

Kembhâng

Manyang otabâ mayang iyâ arèya kembhângnga nyèyor
Beluluk iyâ arèya pocèt nyeòr sè ghi' kènè' bân sè la robâ buwâ, segghutna burung tombu dhâddhi buwâ bân ghâgghâr è bhungka.

Ḍâun

Bhlârâk iyâ arèya tonḍunna nyèyor.
Ompay iyâ rèya ḍâun otabâ tonḍunna nyèyor sè ghi' ngoḍâ.
Kalarè, klarè, otabâ tapès iyâ rèya ḍâun otabâ tonḍunna nyèyor sè la kessat.
Jhellingè otabâ jhellingèt

Dhlângkèt

Dhângo iyâ rèya dhlângkèt ḍâri buwâna rèn-arrènan, kalebbhu kèya nyèyor.

Mènnya'

Blettèk, klettèk otabâ lettèk iyâ arèya mènnya' sè èkaghâbây ḍâri dhâghingnga nyèyor.
Tataèn otabâ talèpè' iyâ rèya sa'arra nyèyor (seppet) samarèna èkala' mènnya'na
Ḍhempel iyâ rèya mènnya' sokkla (alami) sè la tasaḍiyâ è bhungkana rèn-arrènnan otabâna nyèyor

Kalakoan

Sombhât arèya lalakon ngombi' nyèyor

Paghunaan

Kakanan & ènoman

Palèmpong iyâ rèya sala sèttong kakanan sè èkaghâbây ḍâri nyèyor bân teppong bherrâs
Lèmbur, ènoman aèng nyèyor ngoḍâ (dhugghân) campor ghulâ
Dhumasa, ènoman aèng dhugghân campor nanas

Karjâ tanang

Kèsa iyâ arèya bhârâng sè biyasana èpaghuna ghâbây makorong ajâm otabâna èpadhâddhi karanjhâng ghâbây bâ'-nyabâ' bhârâng, aropa ènga'na ettas tèngtèngan, èkaghâbây ḍâri ḍâunna nyèyor sè èangghi' asèngrayân
Bhikèr iyâ arèya parmaènan sè mèḍia-na kaghâbây ḍâri bhluthokka nyèyor

Èn-laènna

Ghurjhem iyâ arèya ḍhâ-tènḍhâân monyèna ghâgghârra nyèyor

Sombher

↑ Pradeepkumar, T.; Sumajyothibhaskar, B.; Satheesan, K.N. (2008). Management of Horticultural Crops. Horticulture Science Series. Vol. 11, 2nd of 2 Parts. New India Publishing. pp. 539–587. ISBN 978-81-89422-49-3.
↑ Grimwood, hlm. 18.
↑ Sarian, Zac B. (18 Agustus 2010). "Kelapa baru berbuah tinggi". The Manila Bulletin. Archived from the original on 19 November 2011. Retrieved 21 April 2011.
↑ Ravi, Rajesh (16 Maret 2009). "Peningkatan hasil kelapa dan area tanam menempatkan India di puncak". The Financial Express. Retrieved 21 April 2011.
↑ "Berapa lama pohon kelapa mulai berbuah?". Home Guides – SF Gate. Agustus 20, 2013. Archived from the original on Novèmber 13, 2014.
↑ Brouwers, Lucas (1 Agustus 2011). "Coconuts: not indigenous, but quite at home nevertheless". Scientific American.
↑ Nair, Raman V.; Jerard, B. A.; Thomas, Regi J. (2016). "Coconut breeding in India". Advances in plant breeding strategies: agronomic, abiotic and biotic stress traits (PDF). Springer International. pp. 257–279.
↑ Lebrun, P.; Grivet, L.; Baudouin, L. (2013). "Use of RFLP markers to study the diversity of the coconut palm". In Oropeza, C.; Verdeil, J.K.; Ashburner, G.R.; Cardeña, R.; Santamaria, J.M. (eds.). Current Advances in Coconut Biotechnology. Springer Science & Business Media. pp. 83–85. ISBN 978-94-015-9283-3.
↑ "Varietas Kelapa". floridagardener.com. Archived from the original on Oktober 20, 2015.
↑ Prawitra, A. (2009) Kamus Standard Bahasa Madura-Indonesia‎[1], Jakarta: Dian Rakyat Ltd., →ISBN

[Pradeepkumar-1] Pradeepkumar, T.; Sumajyothibhaskar, B.; Satheesan, K.N. (2008). Management of Horticultural Crops. Horticulture Science Series. Vol. 11, 2nd of 2 Parts. New India Publishing. pp. 539–587. ISBN 978-81-89422-49-3.

[Grimwood18-2] Grimwood, hlm. 18.

[Sarian-3] Sarian, Zac B. (18 Agustus 2010). "Kelapa baru berbuah tinggi". The Manila Bulletin. Archived from the original on 19 November 2011. Retrieved 21 April 2011.

[Ravi-4] Ravi, Rajesh (16 Maret 2009). "Peningkatan hasil kelapa dan area tanam menempatkan India di puncak". The Financial Express. Retrieved 21 April 2011.

[5] "Berapa lama pohon kelapa mulai berbuah?". Home Guides – SF Gate. Agustus 20, 2013. Archived from the original on Novèmber 13, 2014.

[Brouwers2011-6] Brouwers, Lucas (1 Agustus 2011). "Coconuts: not indigenous, but quite at home nevertheless". Scientific American.

[Nair_2016-7] Nair, Raman V.; Jerard, B. A.; Thomas, Regi J. (2016). "Coconut breeding in India". Advances in plant breeding strategies: agronomic, abiotic and biotic stress traits (PDF). Springer International. pp. 257–279.

[lebrun2013-8] Lebrun, P.; Grivet, L.; Baudouin, L. (2013). "Use of RFLP markers to study the diversity of the coconut palm". In Oropeza, C.; Verdeil, J.K.; Ashburner, G.R.; Cardeña, R.; Santamaria, J.M. (eds.). Current Advances in Coconut Biotechnology. Springer Science & Business Media. pp. 83–85. ISBN 978-94-015-9283-3.

[9] "Varietas Kelapa". floridagardener.com. Archived from the original on Oktober 20, 2015.

[10] Prawitra, A. (2009) Kamus Standard Bahasa Madura-Indonesia‎[1], Jakarta: Dian Rakyat Ltd., →ISBN

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]