Sokon

Sokon Periode Holosen (id)
Artocarpus altilis
Orodhân kalompo'
Kerajaan	Plantae
Divisi	Tracheophytes
Ordo	Rosales
Famili	Moraceae
Tribus	Artocarpeae
Genus	Artocarpus
Spèsiès	Artocarpus altilis Fosberg, 1941
Tata nama (id)
Sinonim takson (id)	Artocarpus communis (mul)

Sokon (Artocarpus altilis) iyâ arèya nyamana bhungka sè andi' buwâ. Tamenan arèya tamaso' ka dâlem famili Moraceae. Buwâna sokon arèya tak andi' bighi bân bâdâ bàgiyan sè lembu', ènga' roti mon la marè è massak . Mangkana rèng-orèng Èropa onèngga ka buwâ rèya "buwâ roti" otâbâ breadfruit ( Ingg.) bân broodvrucht ( Bld.). Tamenan arèya èkoca' kèya timbul, kulur (Sunda), otâbâ kluwih (Jhâbâ), kulu (Aceh), kalawi (Minang), bakara' (Makasar), bân sukun (Indonesia). Kolèk buwâna aberna ijo kakonèngan.

Tamenan rèya biasana bisa tèngghi ra-kèra 30 meter, makkè bâdâ sè coma bellâsân meter. Asal-usulla tamenan rèya ra-kèra dâri Kepulauan Nusantara ka Papua. Ra-kèra jâmânna padhâgângan ahèr Kerajaan Majapahit, sokon nyalamber dâri Pulau Jhâbâ ka Pulau Maluku. Penjajahan bhângsa Èropa aghâbhây sokon nyalamber kadimmah-dimmah.

Jhâjhârbhâ'ân

Bhungkana sokon biyasana anḍi' bhungka sè tèngghi bisa sampè' 30 mèter. Maskè biyasana mon è ḍhisa tèngghina coma bellâsân mèter. Hasèl ḍâri klonning biyasana bhungkana pèndek bân aranca' mabâ. Bhungka kajuna rajâ bân loros sampè' 8 mèter.

Ca'-ranca'en ta' rapet, loros ka pèngghir bân ḍâunna jâ-rajâ sè tombuna atè-ghântè. Lèbâr ḍâunna 20-40 x 20-60 cm, menyirip, abâk ghâli akanta kolè', abârna bhiru ḍâun sè ngernyap è bun attassâ, abâk beddhâng, kasar bân anḍi' lu-bulu alos è bun bâbâ ḍâunna. Konco'en atotop bi' ḍâun sè lebbi rajâ aropana kerucut. Sakabbhina bâgiyân bhungkana bisa makalowar ghetta potè (lateks) mon èlokaè.

Kembânga bâḍâ è seddhi'en ḍâun, è konco'en ranca'. Kembhâng lakè' aropa ènga' kol-tokol lanjhâng sè aghântong, lanjhânga ra-kèra 15-25 cm, bhârnana bhiru ngoḍâ bân aobâ konèng mon la massa', serbuk sarina abârna konèng bân ghâmpang èabbher bi' angèn. Kembhâng binè' majemuk ropana bungkol otabâ abâk loncong rakèra 5-7 x 8-10 cm sè abârna bhiru ḍâun. Buwâ majemuk iyâ rèya hasèl ḍâri kembhâng binè' majemuk sè diamâterra 10-30 cm. Buwâ sè bâḍâ bighina èkoca' kolor iyâ rèya kolè' buwâna abârna bhiru ḍâun, anḍi' duri-duri lemmes sè pèndâ' è lowarra. Buwâ sè taḍâ' bighina èsebbhut sokon biyasana kolè' buwâna abârna bhiru abâk konèng bân durina akanta masaghi 4 otabâ masaghi 6 è kolè'en.

Bighina kolor ropana bungkol abâk pèppa' sampè' abâk masaghi, abârna soklat, ra-kèra 2,5 cm, bân èbhundhu' bi' kolè' kembhânga. Dhinèng buwâna sokon ta' ngasèllaghi bhighi bân bhundhu'en kembhânga è bun attas acampo sajân rajâ dhâddhi ḍhâghing buwâna sokon.

Rèngkessâ, cara reproduksi generatif otabâ vegetatif aberri' kaghâmpangan ḍâlem mabânnya' ka'-bhungka'an ḍâlem spesies Artocarpus, bân cara vegetatif lebbi segghut èangghuy kalabân tojjhuwân komersial amarghâ hasèlla sè lebbi lekkas bân pagghun (konsisten).

Kabina (Reproduksi)

Ka'-bhungka'an ḍâlem genus Artocarpus (akanta nangka, sokon, bân cempedak) bisa akabin ngangghuy 2 cara; iyâ rèya akabin kalabân cara generatif (seksual/akabin kembhâng lakè'-binè') bân cara vegetatif (aseksual/ ta' akabin).

Cara akabin generatif bhuto prosès makabin (penyerbukan) sè pas ngasèllaghi bighi. Bhungkana nangka (Artocarpus heterophyllus) bân cempedak (Artocarpus integer) biyasana anḍi' bighi bân bisa èpabânnya' ngangghuy cara generatif lèbât namen bighina. Ka'-bhungka'an sè asalla ḍâri bighi biyasana bhuto bâkto lebbi abit (ra-kèra 5-10 taon) sopajâ bisa ngasellaghi buwâ.

Cara kabin (mabânnya' bhungka/ reproduksi) sè vegetatif ta' ngangghuy bighi, tapè ngangghuy bâgiyân ka'-bhungka'ânna (akanta ramo', bhungka kaju, otabâ ḍâun) ka'agghuy madhâddhi bhungka anyar. Cara rèya bisa madhâddhi bhungka sè anyar anḍi' tanḍhâ genetik sè paḍâ bi' bhungka asalla bân bisa lebbi ceppet ngasèllaghi buwâ ètembhâng cara kabin generatif. Sokon (Artocarpus altilis) iyâ rèya conto palèng omom cara akabin alami kalabân ngangghuy tunas vegetatif è ramo'en. Buwâna sokon asèpat parthenocarpic (taḍâ' bighina), sa'engghâ mabânnya' bhungka kalabân cara generatif abâk malarat. Cara vegetatif akanta stek ramo', stek konco'en ḍâun bân stek bhungka sè segghut ekalako ḍâ' bhungkana sokon bân nangka ghâbây mabânnya' bhungkana. Cara okulasi otabâ cangkok segghut èangghuy kèya, otamana ḍâ' bhungkana nangka, ka'angghuy maceppet ngasèllaghi bân molong buwâna bân mapagghun sèpat akanta bhungka asalla. Cara okulasi tamaso' cara anyar (modern) sè palèng segghut èangghuy ka'angghuy mabânnya' ka-bhungka'an otamana ḍâ' bhungkana sokon.

Cara generatif ḍâ' tatombuwân genus Artocarpus (tamaso' nangka, sokon, bân cempedak) iyâ rèya makabin otabâ matemmo kembhâng lakè' (serbuk sari) bân kembhâng binè' (putik) lèbât penyerbukan, sè laju ngasèllaghi bighi. Tatombuwân Artocarpus, kembhâng lakè' bân kembhâng binè' en apèsa ḍâlem sèttong bhungka (monoecious). Panyerbukan biyasana èbhânto bi' angèn otabâ kèbân akanta nyarowan otabâ ghâpper. Samarèna panyerbukan, pas proses pembuahan (tatemmona kembhâng lakè' bân kembhâng binè') sè ngasèllaghi bighi bân buwâ. Bighi sè bâḍâ è ḍâlem buwâ sè la massa' laju ètamen dhâddhi bhibhit anyar. Bhibhit sè èhasèllaghi ḍâri cara generatif biyasana tombu kalabân ramo' sè kowat bân jheg-jheg, bân bhuto bâkto lebbi abit ghâbây bisa ngasèllaghi buwâ. Salaèn jârèya, tombuwân ḍâri cara generatif biyasana sèpat tombuwân sè è anḍi' lebbi acem-macem ta' malolo paḍâ akanta bhungka asalla (korbhina) sè bhâghus polana bâḍâ segregasi genetik.

Ka'angghuy mancèng tombuna kembhâng è ka'-bhungka'an ḍâlem genus Artocarpus (akantanangka, cempedak, bân sokon), cara sè biyasa bân teppa' iyâ rèya ngangghuy emmès (pupuk) sè aèssè fosfat (P) bân kalium (K) sè tègghi bân cara atanè sè teppa'. Ngetto' ranca' sè produktif otabâ cè lebbhâ'en bisa mangallè ènergi ḍâlem tatombuwân sopajâ lebbi ceppet ngasèllaghi buwâ bân kembhâng. Salaèn jârèya, pastè'aghi tatombuwânna èsèram bi' aeng sè cokop, amarghâ korangnga aeng bisa adhâddhiaghi rontona kembhâng bân buwâ. Jâgâ kèya kabâḍâ'ân tanana sopajâ tetep landhu bân berri' nutrisi tana sè cokop. Tana sè sèhat bisa adhâddhiaghi tamennan bisa tombu kalabân optimal tamaso' tombuna kembhâng. Jhâ' loppa kèya ka'angghuy ajâgâ tatombuwân ḍâri hama bân panyakè' sè bisa aganggu ḍâ' proses tombuna kembhâng bân buwâ.

Kabin silang ḍâlem genus Artocarpus

Kabin silang ḍâlem genus Artocarpus sè palèng èkennal iyâ rèya tombuwân nangkadak, hasèl ḍâri kabin silang tombuwân nangka binè' (Artocarpus heterophyllus) bi' tombuwân cempedak lakè' (Artocarpus integer). Hasèl ḍâri kabin silang rèya biyasana dhâddhi tatombuwân varietas unggul sè macampo kaotama'an ḍâri 2 bhungka asalla, akanta buwâ sè lebbi produktif, rassana sè manès, bâu sè ta' cè' nyergv'en, bân ghetta sè lebbi sakonè'.

Hasèl bân kaghuna'anna

Buwâna sokon iyâ rèya kakanan sè dhâddhi sombher karbohidrat è pan-brâmpan polo è da'èra tropis, otamana è Psifik bân Asia Tenggara. SOkon bisa èmassa' langsung otabâ ètong-potong dâllu. Biyasana âmassa' kalabân cara èkokos, èghuring, èsangngar, otabâ ètono. Buwâna sokon sè èmassa'a bisa èpotong tèpès bân èpakerrèng kalabân cara èjemmor mata'arè otabâ ngangghuy tomang, sa'èngghâ bisa èsèmpen ḍâlem bâkto sè abit.

È polo Pasifik, kalebbiyân molong buwâ sokon bhâkal èfèrmèntasi pan-brâmpan minggu kalabân cara èpendem ḍâlem lobâng è tana, sa'èngghâ aobâ dhâddhi akanta kèju sè bisa èsèmpen abit, bergizi bân bisa èpadhâddhi samacemma rotè pangghâng. Sokon bisa kèya èpadhâddhi krèpè' klabân cara èkerra' pès-tèpès bân èghuring.

Sokon bisa ngasèllaghi buwâ sampè' 200 bigghi' sabbhân bhungka. Bhân-sabbhân buwâna berrâ'en bisa sampè' 400-1200 gr, tapè bâḍâ kèya macem varietas sokon sè berrâ'en buwâna bisa sampè' 5 kg. Okoran energina antara 470-670 kJ sabbhân 100 gram.

Pamanpaatan è Masyarakat

Buwâ sokon arèya sombher karbohidrat è è daèrah tropis, aotama è Kepulauan Pasifik bân Asia Tenggara. Buwâ sokon kennèng è massak bhuto otâbâ è potongː è kokos, è ghuring, è sangngar, bân è tono. Buwâ sokon kennèng ê ghâbhây karèpè', caranaː buwâna è res-èrès tèpès terros è ghuring. Buwâ sè marè è kerrèngngaghi kennèng è ghâbhây teppong. Dâunna kennèng è ghunaaghi ghâbhây pakan kèbàn. Kolè' bhungkana lambâ ê ghâbhây bahan kalambhi. Ghettana è ghunaaghi ghâbhây nambhel parao. Kajuna bhungka arèya kennèng kaghâbhây pakakas bân parao.

Ghâmbhâr

• 
  Sokon èpoka
• 
  Buwâna sokon ngoḍâ
• 
  Kerêpê' sokon
• 
  Buwâna sokon sê massa'
• 
  Sokon towap
• 
  Bhungkana sokon
• 
  Kembhânga sokon
• 
  Buwâ Sokon

Sombher

• Smith, N.J.H, J.T. Williams, D.L. Plucknett, and J.P. Talbot. 1992. Tropical Forest and Their Crops. Cornell Univ., Ithaca.
• Verheij, E.W.M. dan R.E. Coronel (eds.). 1997. Sumber Daya Nabati Asia Tenggara 2: Buah-buahan yang dapat dimakan. PROSEA – Gramedia. Jakarta.