Nyamana polo Mâḍurâ

Nyâma Madhurâ (carakan Madhurâ: ꦩꦢꦸꦫ) iyâ aréya ékennal ra-kéra molaé abad-13 otâbâ sabelluna. Panotoran aréya é ḍhâsarâghi ḍâ' bâḍâna Prasasti Kudadu sé ékaloarâki bi’ Kertarajasa Jayawardhana taon 1216 Ҫ (11 Septèmber 1294) kâangghuy nang-kenangan otabâ lè-ollè ḍâri râja ḍâ’ pongghâbâ-pongghâbâ dhisa (râma) Kudadu sé ampon bânnya’ pangéstona ḍâ' kerajâân otabâ naghârâ sé aropaâgi pentoân bân pertolongan é nalékana raja étabeng moso ḍâri kerâjaan Kediri. Ésebbutaghi é ḍâlem Prasasti aréya, Raden Wijaya ngatowaè pasukan –sé karé 12 oréng- é ater ḍâri Kudadu ḍâ' Rembang kâangghuy éntar ḍâ' Madhurâ abârèng bini bân pangérénga. Prasasti laén sé âjellasâgi Madhurâ iyâ aréya Prasasti Sukamerta taon 1218 Ҫ (29 Oktober 1296). Prasasti arèya è kaloarâghi bi’ Kertarajasa kèya kaangghuy ngaramméaghi aré panantoan dhisa Sukamerta dhâddi dhisa swatantra mènangka perminta’na Panji Patipati Pu Kapat sé ampon abuktéaghi bhekténa bân estona kâ râja. É ḍâlem Prasasti é sebbutaghi jhâ’ Radèn Wijaya nyebrang tasé’ kaangghuy èntar ḍâ' ka Madhurâ. Saellâna depak ḍâ' Madhurâ pas é sambut sareng Arya Wiraraja, sé aropaâgi mantan bebe’na Rajâ Kertanegara.

Madhurâ iye aréyah poloh sé bâḍâ é témor tasé’ polo Jhâbâ kalaben kordinat kéra-kéra 7° lintang lao’ bân antarana 112° bân 114° bujur tèmor. Lanjhânga polo aréya korang lebbi 190 km, jarak paléng léber 40 km, bân luâssâ 5.304 km2. Polo Madhurâ andi' polo-polo kénni’ sé jumlana lebbi ḍâri 100. Bâḍâ sé é tempatén bân bâḍâ sé enjâ'. Sé paléng bennyak polo-polo kénni’ aréya bâḍâ è bâgyâen tèmor.

Polo Madhurâ satéyah è bâgi dhâddhi empa’ kabupatèn, iyâ arèya Bhângkalan, Sampang, Mekkasân bân Songennep (Sumenep). Métorot Peta Budaya, Madhurâ èb6agi duwâ’ dhâddhi bâgiyân, Madhurâ Bhâra’ bân Madhurâ Tèmor. Madhurâ Bhâra’ iyâ arèya Bhângkalan bân Sampang, Madhurâ Tèmorr sé aropaâgi Songgennep bân Mekasân. È ḍâlem pan-berempan tolèsan kona, ca’-oca’ Madhurâ coma è guna’âghi kâangghuy Madhurâ Bhâra’. Songgennep aréya nyama sè segghut è guna’âghi kaangghuy nyebbut Madhurâ bâgiyân tèmor.

Musèm è Madhurâ

Musém (iklim) é Madhurâ bedeh due’, iye aréyah musém némbhâra’ otabah musém ojen sé biasânah ḍâri bulen Oktober sampé’ bulen April, bân musém némur otabeh musém panas sé amulaé ḍâri bulen April sampé’ bulen Oktober. É dhisah-dhisah, otamanah sé tempatah téngkih, musém némbhâra’ biasanah enem bulen ros-terrosan, bân dhisah otabeh kampong sé bedeh é dataran sé mabe, musém ojen biasanah comah tello’ sampé’ empa’ bulen.

Poloh Madhurâ aréyah bedeh é semmaknah geris khatulistiwa. Daérah réyah termasok poloh tropik sé suhu udaranah é nalékanah musém ojen korang lebbi 28 °C bân é nalékanah musém némur rata-rata 35 °C. Milah ḍâri réyah é nalékanah masok musém némur, cuaca bân udara é Madhurâ cé’ panasah bân somber-somber aéng pas deddi kerréng.

Pangasèlan masyarakat

Atanih bân aternak iye aréyah somber pangorépan sé otamah sanajjen tana é Madhurâ cé’ tanduseh. Sekitar 70% sampé’ 80% ḍâri oréng-oréng Madhurâ kaodiknah akentong kâ kegiatan tanih otabeh apergih (agraris). É musém némbhâra’, tana sabe biasanah é tamenin padih, sementara é tana-tana tegal umumah é tamenin jegung. Tamenan jegung selama musém ojen ondhek due’ kaléh, iye aréyah awwel bân nga’tenga’nah musém. Serrénah jegung aréyah pergih sé paléng bennyak é masyarakat, sampék satéyah jegung deddi kakanan réh saaréh (makanan pokok). Salaenah jegung, tana tegal biasanah étamenin sapreng, obih, otok lanjeng, otok terbut (céngi), kadellih, bân arta’. Cem-macemah tamenan aréyah aropaâgi tamenan tambe’en otabeh pelengkap. É nalékanah masok musém némur, lahan-lahan pertanian sabegien pas étamenin pekoh, sabegien étamenin cabbih, bân sabegien étamenin pebeng méra.

É daérah-daérah pasésér, umumah masyarakat nyupréh odik kalaben majeng (nelayan) é tasék. Selama musém ojen, é lahan-lahan kerréng bân tandus sapertéh péngkir-péngkireh tasék laok, ékagebey tampeknah cuko’, bân énalékanah musém némur, sabegien tampek réyah pas é padeddi tempat pakebeynah buje. Ampon mulaé jemanah Belendeh, Madhurâ deddi pusat pakebeynah buje é Nusantara. Oréng-oréng sering nyebbut Madhurâ kalaben “poloh buje” (pulau garam.)

Kâangkuy nambein pangasélan, oréng-oréng tanih sabegien rajeh sambih nyaréh pangorépan kalaben aternak. Bedeh sé ngobu sapéh, embi’, ajem kampong, ajem potong bân ajem patellor. Madhurâ sanajjen buminah gersang bân tak subur, tapéh masok dhe’ daérah peternakan paléng penting neng Indonesia, terutama sapéh. Mulaé jemanah Raffles (penjajah ḍâri Inggris), Madhurâ lah terkenal masalah wan-owânan sapénah. Mangkânah tak heran mun Madhurâ sampék satéyah terkenal Kerapan Sapénah.

Salaénah aternak, sabegien ḍâri réng-oréng biasanah bedeh sé atekeng tor namen pungkanah we’buwe’en, sepertéh nyiur, pao, rambutan, kaléngkéng, bân samacemah. Salaénah réyah bedeh sé usaha kalaben karajinan tanang, sepertéh agebey téker, pandhih, bân batik. Sé paléng penting, salaénah sé lah é sebbut é atas, oréng Madhurâ tak comah akentong kâ séttong kalakoân kâangkuy nyampung odik réh-saaréh, tapéh tep-tep nyaréh cara sé bisah deddi cokopah kâangkuy kaodikanah abe’nah tibik bân keluarganah, bisah kalaben abisnis otabeh mun lah mentok, bisah nyaréh ka daérah bân negharâ laén, sesuai kateggu’nah (falsafah) oréng Madhurâ, “apental ombek asapok angin”.

Sosonna masyarakat bân dhâg-ondhâghâ bhâsa

Sosonan otâbeh dherejet masyarakat é Madhurâ umumah é begi tello’ lapés, iye aréya oréng kéné’ otâbeh ésebbut kéyah oréng dumé’, pongghaba, bân parjaji (jawa: priyai). Sosonan aréyah, métorot Abdurrahman, mun é âbes ḍâri segi agâma (Islam) comah bedeh due’; santré bân benné santré.

Dherejet masyarakat sé paléng mabe é sebbut oréng kéné’ otâbeh oréng dumé’ iye aréya kompolnah oréng-oréng biasah sé umumah oréng tanih, pamajengan, palakoh kasar, ta’ andik kalakoan teptep, pangangguran, bân énlaénah.  Pongghaba aréyah dherejet sé panengnga sé tamasok oréng-oréng sé alakoh é tempat-tempat formal, kantor-kantor pamaréntaan, bân é begien-begien birokrat, mulaé ḍâri tingkat sé mabe sampé’ tingkat sé ténggih, akâdiyeh pongghaba dhisa, camat, bân saterrosah. Sosonan masyarakat sé paléng ténggih iye aréyah golongannah oréng-oréng kapangrâjeh (parjaji) sé aropaâgi katoronannah para ratoh bân oréng-oréng sé ollé kamulje’en (privilege) ḍâri pamarénta kolonial karna pangéstonah saéngkenah deddi ngontongagi dhe’ para penjhejheh. Tandeh kamulje’nah oréng-oréng sé tamasok dhe’ golongan aréyah kalaben agelar Raden Panji (RP), Raden Bagus (RB), Raden Ario (RA, kâangguy oréng laké’), Raden Ayu (RA, kâangguy oréng biné’). É delem kaodien réh saârénah, tandeh kamulje’en réyah é angguy kâangguy abideâgi posisi bân statuseh neng-neng é masyarakat, bân oréng laén é nalékanah ngolok bân nolés nyamanah kotuh sebbut bân pangkatah otâbeh gelarah.

Sosonan masyarakat sé édesarâki dhe’ agâma, santré bân benné santré, akâdiyeh sé ampon éjellasâki Abdurrahman, tak padeh bân sosonan masyarakat sé ampon é sebbutaki é atas. Arténah golongannah santré tak tamasok dhe’ golongannah parjaji bân kelompok benné santré tak ésebbut oréng kéné’, otâbeh sabeligheh. Sebeb santré bisah termasok golongannah parjaji bân bisah oréng kéné’, iye kéyah bân kelompok benné santré. É delem hal réyah, kéyaé aropaâgi kelompok masyarakat sé bedeh é lapésan paléng atas bân santré bedeh é lapésan bebe. Dinéng bhindhara (ké ajih) é koca’ kelompok lapésan tengnga.

Kéyaé –sé aropaâgi panerrosah gustéh kanjeng Nabi- ékenal é masyarakat kalaben tokoh agâma (ulama) sé deddi percontoan bân kateggu’en karna nguâsaén élmu agâma sé sanget delem (âlém). Mila ḍâri réyah, kéyaé aghendhuk tugas kâangguy mateppak ummat bân ngajerâgi élmu-élmu agâma dhe’ santré é séttong lembaga sé é kenal kalaben Pondhuk / Pesantrén.

Sementara bhindhara otâbeh ké ajih iye aréyah oréng-oréng sé lah maréh (tamat) ngaji é pesantrén saénggenah andik pangataoan-pangataoan élmu agâma sé cokop. Sanajjen bhindhara tao élmu agâma, tapéh pangatao’nah tak padeh bân kéyaé bân alebbi’in ḍâri santré. É delem masyarakat, bhindhara otâbeh ké ajih biasanah ngajer ngajih é Masjid bân Langger dhe’ nak-kanak sé gi’ tak mondhuk. Karna aréya oréng-oréng padeh ngormat bân amoljeâgi kabbi.

Sé saterrosah, mun sosonan masyarak aréyah é kaitaki kalaben dhag-ondhaggha bhasa sé é angguy masyarakat, dherejeteh oréng nantoâki péléyan bhasa sé é gunaâki. Iye kéya bhasa sé é gunaâki jughen nantoâki posisinah oréng neng é masyarakat. Dhag-ondhaggha bhasa é Madhurâ aréya bedeh léma’, é antaranah bhasa kraton, contonah abdhi dhalem bân ajunan dhalem, bhasa ténggih (abdhina bân panjhenengan), bhasa alos (kaule bân sampéyan), bhasa manengnga (bula bân dhika), bân bhasa kasar otâbeh mapas (séngko’ bân be’na otâbeh kaké bân séda). Kelompok parjaji umumah ngangguy bhasa kraton ténggih otâbeh paléng enjek ngangkuy bhasa ténggih, golongnah pongghaba biasânah agunaâki bhasa alos, bân kompolnah oréng kéné' biasah ngangkuy bhasa manengnga otâbeh mapas. ḍâri aréya, é delem tradisi Madhurâ, oréng-oréng sé dherejeteh lebbi mabe é masyarakat otâbeh omurah lebbi ngudeh aréya kotuh abhasa dhe' oréng sé lebbi ténggih dherejeteh bân oréng sé lebbi toah omurah, kalaben ngangkuy bhasa ténggih bân alos. Sabeligheh, oréng sé lebbi ténggih statuseh bân oréng sé lebbi toah omurah biasanah aghunaâgi bhasa kasar (mapas) kâ oréng sé lebbi mabe posisi otâbeh omurah. Arténah mun acaca'ah bân oréng laén é Madhurâ aréyah kotuh pékkér kade' dhag-ondhaggha bhasa sé bhekal é ghunaâgiyeh, sesuaiâgi kalaben posisi bân statuseh é masyarakat.