Jhâtè

Jhâtè
Tectona grandis
Status konservasi (id)
Orodhân kalompo'
Kerajaan	Plantae
Divisi	Tracheophytes
Ordo	Lamiales
Famili	Lamiaceae
Genus	Tectona
Spèsiès	Tectona grandis L. f.

Jhâtè (Tectona grandis) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Lamiaceae. Bhungkana rajâ, ghlâghârâ loros, bisa tombu sampè' 30-40 m. Aḍâun lèbâr, sè ronto mon osom nèmor. Jhâtè kalonta bi' nyama teak (bhâsa Inggris). Nyama arèya sokklana ḍâri oca' thekku (തേക്ക്) è bhâsa Malayalam, bhâsa è naghârâ bâgiyân Kerala è Inḍia lao'.

Bhungkana Jhâtè bân buwâna ta' bisa èkakan, tapè ḍâunna bisa èangghuy ghâbây bhungkos otabâ bâḍḍhâna kakanan sè ta' marosak ka seḍḍhi'en. Kakanan akanta segghâ bherkat ḍâri Jhâbâ Tengga, Yogyakarta bân Jhâbâ Tèmor èbhungkos ngangghuy ḍâun jhâtè dhâddhi bisa anḍi' bâu sè khas bân ta' lekkas bâruy.

Jhâtè bisa tombu è tana mabâ otabâ tana tègghi antarana suhu 27 - 36°C. Kennengan sè palèng bhâghus ghâbây namen bhungkana jhâtè iyâ rèya tana sè pH-na 4.5 - 7 bân ta' ngemmeng bi' aèng. Jhâtè anḍi' ḍâun sè lèbâr abentu' èlips bân rajâna bisa sampè' 30 - 60cm mon la towa.

Jhâtè anḍi' laju tombuwân sè abit kalabân bhâkto perkecambahan sè mabâ (biyasana korang ḍâri 50%) mèlana sè aghâbây prosès perkembangan alami malarat bân polana jârèya ta' cokop ka'angghuy notobhi pangarep ḍâ' kaju jhâtè. Jhâtè biyasana èghâbây kalabân cara konvensional ngangghuy bighi. Namong, ka'angghuy aghâbây bhibhit sè bânnya' è bâkto sè sakonè' dhâddhi malarat polana bâgiyân lowarra bighi sè ghâli. Pan-bârâmpan cara laèn ampon èjhâjhâl kaangghuy ngatassè bâgiyân panèka akadhi megghâ bighi è ḍâlem aèng, manasaghi bighi ngangghuy apoy sè kènnè' otabâ beddhi panas, bân ètamba'aghi asam, basa, otabâ bakteri. Namong, alternatif panèka ghi' ta' bisa ceppet ngasèllaghi jhâtè sè bânnya'.

Biyasana, bhungkana jhâtè sè bâḍâ è prosès èghâbây bhibhit lekkas ècapo' pan-bârâmpan panyakè', è antarana panyakè' bintik ḍâun (leaf spot disease) sè èsebbâbaghi bi' Phomopsis sp. , Colletotrichum gloeosporioides, Alternaria sp. , bân Curvularia sp. , karat ḍâun (leaf rust) sè èsebbâbaghi bi' Olivea tectonea, bân kolat bubuk (powdery mildew ) sè èsebbâbaghi bi' Uncinula tectonae.

Ropana bhungkana

Bhungkana jhâtè rèya rajâ, kajuna bungkol loros, tègghina bisa sampè' 40 mèter. Kajuna taḍâ' ranca'en (clear bole) sampè' tègghina 18-20m. Bâḍâ kèya bhungkana jhâtè sè lu'-bilu' è kennengan sè jhâtèna ta' èrabât kèn la èpatombu ḍhibi'. Samantara jhâtè macem jhâtè bhâlimbhing anḍi' kaju sè lu'-bilu'. Dhinèng jhâtè pring akanta bhungkana perrèng sè a buku-buku. Kolè' kajuna abârna coklat konèng abâk bu-abu.

Kaju jhâtè (Tectona grandis sp.) bisa tombu dâddhi cè' rajâna è ḍâlem ratosan taon kalabân tèngghina 40-45 meter bân diameterra 1,8-2,4 mèter. Namong, bhungkana jhâtè sè biyasana tèngghina 9-11 mèter, kalabân diameter 0,9-1,5 mèter.

Kaju jhâtè sè bhaghus rèya sè anḍi' gharis bhungkol rajâ, bhungkana sè loros, bân sakone' ranca'en. Kaju jhâtè sè palèng bhâgus biyasana asalla ḍâri ka'-bhungka'an sè aomor lebbi ḍâri 80 taon.