Gheḍḍhâng

Gheḍḍhâng iyâ arèya tamenan sè alebbhu ka famili Musaceae. Buwâna lomrana loncong, bilu', aropa'aghi arè'. Gheḍḍhâng tamaso' wâ-buwâ'ân sè bânnya' èjhuwâl polana bisa tombu è ḍimma bhâi. Bhungkana gheḍḍhâng abak lemmes polana bânnè aropa kaju tapè ḍâri pelepah sè abak lemmes bân lanjhâng. Bhungkana sè abak ghâli bâḍâ è bun- bâbâ sè semma' ka tana.^[1]

Ḍâunna gheḍḍhâng anḍi' bhungkèl sè akanta ranca' sè acampo ka bhungkana. Okorân ḍâunna gheḍḍhâng acem-macem è bhân-sabbhân spesies, biyasana ropana ḍâunna lanjhâng bân rajâ. Bhungka ranca'en gheḍḍhâng ngasèllaghi kembhâng sè bânnya'. Kembhângnga gheḍḍhâng jârèya pas dhâddhi buwâna gheḍḍhâng sè èsebbhut kèjhâng (sisir). Buwâna gheḍḍhâng along-polong ḍâlem sèttong kembhâng majemuk sè anḍi' okoran sè sajân ka bâbâ sajân kènnè'.^[2]

È ḍâlem orodhân kalompo', gheḍḍhâng tamaso' ḍâlem genus Musa bân famili Musaceae. Bânnya' macem gheḍḍhâng sè bânnya' ètamen bân ètemmo è bânnya' kennengan Malenesia. Spesies gheḍḍhâng sè palèng bânnya' ètamen è dhunnya iyâ rèya gheḍḍhâng alas. Gheḍḍhâng alas rèya bisa tombu è alas, bhukèt bân tana mabâ. Salaèn jârèya, gheḍḍhâng bisa kèya ètamen abhâreng bi' tombuwân laènna akanta jhâghung bân tenggâng.

Gheḍḍhâng bisa èpolong bilâ'â bhâi, polana tombu è sakabbhina mosem . Matèna bhungkana gheḍḍhâng coma èkaolle mon la marè abuwâ namong sakalèyan è ḍâlem omorra. Gheḍḍhâng bisa èkakan langsung otabâ èmassa' ghâllu. Bhâgiyân laènna akadhi atèna gheḍḍhâng bân ḍâun gheḍḍhâng bisa kèya èmassa' otabâ èghuna'aghi mènangka alat bhânto amassa'. Nutrisi sè bâḍâ è ḍâlem gheḍḍhâng anḍi' kaghuna'an ghâbây kasèhadhân manossa bân bisa kèya èghunaaghi mènangka obhât tradisional.

Awwâllâ, gheḍḍhâng rèya maso' tombuwân asli sè asalla ḍâri Asia Tèmor Lao', saterrossa èpanèbar ka bânnya' naghârâ è dunnya. Ḍâri bârâ', gheḍḍhâng èpanèbar ḍâri Samudra Atlantik ka polo Madagaskar, saterrossa ka benua Afrika bân terros ka Amerika Latin bân Amerika Tengnga . Sabhântara jârèya, gheḍḍhâng nyebbâr ḍâri temor lèbât Samudra Pasifik ka Hawaii.

È pan-bârâmpan kennengan bân è lowar nagârâ Inḍonèsia, gheḍḍhâng andi' nyama laèn sè khas, pan-bârâmpan nyamana iyâ rèya; gadang otabâ gedhang ( Jhâbâ ), gheḍḍhâng (Madhurâ), biyu ( Bali ), puntiq ( Sasak ), cau otabâ cawu ( Sunda ), punti ( Lampung ), unti ( Makassar ), koyo ( Ternate), kula ( Banda ), uri ( Ambon ), tema (Seram), ounche (Madagaskar) bân loka (Banggai).^[3]

Orodhân bhâlâ

Gheḍḍhâng anḍi' nyama spèsiès Musa sp sè asalla ḍâri genus Musa. Gheḍḍhâng tamaso' ḍâ' famili Musaceae ḍâlem kellas tombuwân abighi sèttong . Samentara jârèya, gheḍḍhâng tamaso' dâlem subdivisi tombuwân sè anḍi' kembhâng bân divisi tombuwân sè anḍi' bighi. Spèsiès gheḍḍhâng ghi' abhâlâ bi' Orchidaceae.^[2]

Panyebbhârân

Gheḍḍhâng bisa tombu è kennengngan sè mosèm nèmorra abiddhâ bisa sampè' 4,5 bulân. Curah ojhân sè èkabhuto gheḍḍhâng ka'angghuy tombu bhâgus iyâ rèya 650 kantos 5.000 mililiter ḍâlem sataon. Sabhântara jârèya, suhu kennengan sè cocok ghâbây tombuwân gheḍḍhâng èmolaè ḍâri 21 ^oC sampè' 29,5 ^o C.

Gheḍḍhâng iyâ rèya tombuwân lokal asli ḍâri Asia Tèmor Lao', sè kabânnya'an bâḍâ è Inḍonèsia. Molaè 500 taon sabellunna Masèhi, gheḍḍhâng la nyebbhâr sampè' ka polo Madagaskar. Samentara jârèya, da'èra è Afrika laènna ampon tao bân namen gheḍḍhâng molaè saèbu taon sabellunna Masèhi. È bâkto sè paḍâ, Hawaii la tao bân ngobu gheḍḍhâng lèbât kèrèman ḍâri Kepulauan Canaria.^[4]

Cem-macemma

Posat otama cem-macemma gheḍḍhâng iyâ rèya bâḍâ è da'èra Malesia (Asia Tèmor Lao', Papua, bân Australia tropis). Posat keragaman sè sakonè' bâḍâ è Afrika tropis. Tombuwân arèya senneng ka iklim tropis bân becca (lembab), khusussa è tana mabâ. È da'èra sè bâḍâ ojhân sè èbâgi rata è salanjhânga taon, bhungkana gheḍḍhâng bisa tombu bân abuwâ ta' parlo amardhuliaghi mosèm. Inḍonèsia, Kapoloan Pasifik, naghârâ-naghârâ Amerika Tengnga, bân Brasil èkennal mènangka naghârâ-naghârâ sè palèng bânnya' ngèkspor gheḍḍhâng. È taon 2018, India dhâddhi naghârâ sè sè palèng dhujân ngakan gheḍḍhâng, è attassâ Cèna bân Inḍonèsia.

Ḍâri 66 macem gheḍḍhâng (spèsiès Musa) sè bâḍâ è dhunnya, è naghârâ Inḍonèsia bâḍâ ra-kèra 12 cem-macemma gheḍḍhâng. Sakonè'en bâḍâ 15 varietas gheḍḍhâng alas Musa acuminata sè tombu ḍâri Acèh sampè' ka Papua.^[5] È Inḍonèsia gheḍḍhâng ḍhâddhi tombuwân sè dhâddi kakanan sè bisa aghântè'è karbohidrat ḍâri nasè' salaènna sokon, jhâghung, bân tatombuwân umbi-umbian.^[5]

Sombher

↑ Parker, Sybil, P. (1984). McGraw-Hill Dictionary of Biology. McGraw-Hill Company.
1 2 Lubis, Eva Riyanty. (2021). Untung Berlimpah Budi Daya Pisang. Jakarta: Penerbit Bhuana Ilmu Populer. ISBN 978-623-04-0551-8
↑ Crawfurd, John (2017). Sejarah Kepulauan Nusantara: Kajian Budaya, Agama, Politik, Hukum dan Ekonomi. Vol. 1. Diterjemahkan oleh Zara, Muhammad Yuanda. Yogyakarta: Penerbit Ombak. hlm. 299. ISBN 9786022584698.
↑ Sastrahidayat, Ika Rochdjatun (2015). Penyakit dan Hama Penting pada Tanaman Pisang. Malang: Universitas Brawijaya Press. ISBN 978-602-203-785-9.
1 2 Arif, Ahmad. 2025. Masyarakat Adat dan Kedaulatan Pangan. Cetakan kelima. Jakarta: Kepustakaan Populer Gramedia. Kaca 35-36.

[1] Parker, Sybil, P. (1984). McGraw-Hill Dictionary of Biology. McGraw-Hill Company.

[:1-2] 1 2 Lubis, Eva Riyanty. (2021). Untung Berlimpah Budi Daya Pisang. Jakarta: Penerbit Bhuana Ilmu Populer. ISBN 978-623-04-0551-8

[3] Crawfurd, John (2017). Sejarah Kepulauan Nusantara: Kajian Budaya, Agama, Politik, Hukum dan Ekonomi. Vol. 1. Diterjemahkan oleh Zara, Muhammad Yuanda. Yogyakarta: Penerbit Ombak. hlm. 299. ISBN 9786022584698.

[4] Sastrahidayat, Ika Rochdjatun (2015). Penyakit dan Hama Penting pada Tanaman Pisang. Malang: Universitas Brawijaya Press. ISBN 978-602-203-785-9.

[:2-5] 1 2 Arif, Ahmad. 2025. Masyarakat Adat dan Kedaulatan Pangan. Cetakan kelima. Jakarta: Kepustakaan Populer Gramedia. Kaca 35-36.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]