Tari Saman

Sabelunna jhugèttan Saman èmolaè dâddhi mukaddimah otabâ pâmbukkâ'an, bâdâ orèng toa sè pènter otabâ tokoh adhât sè abâkkèlè masyarakat neng dinto otabâ bhibbhirân sè ghuna dâ' ka para pamaèn bân orèng sè nyongngo'.

Laghu bân syair èpanyampèâaghi kalabân cara bhârengan bân ros-terrosan, pamaènna orèng lakè' sè ghi' ngoḍâ kalabân ngangghuy kalambhi adhât. Jhugèttan rèya bisa èpajhâng, èpantom dhibi' antara grup dâtengngan bi' grup sèttong pangkalan (duwâ' grup). Panilayanna mènorot dâ' kâmampoanna masèng-masèng grup è dâlem nuro'è ghâra'an, jhugèt, bân laghu (syair) sè èpanyampè bi' labânna.

Nyanyèyan

Nyanyianna para pajhugèt nambai râmmèna jhugèttan Saman. Cara nembhângaghi laghu-laghu è dâlem jhugèttan Saman èbhâghi ḍâ' 5 macem:

• Rengum, iyâ arèya monyè sè èmolaè bi' pengangka' (orèng sè molaè).
• Dering, iyâ arèya rengum sè teros ètoro'i bi' kabbhi pajhugèt.
• Redet, iyâ arèya laghu pèndâ' bi' sowara sè pèndâ' sè ènyanyiaghi bi' sèttong pajhugèt è ḍâlem jhugèttan.
• Syekh, iyâ arèya laghu sè ènyanyiaghi bi' sèttong pajhugèt bi' sowara sè lanjhâng, tèngghi, sarta nyolèng, biasanâ dhâddhi tanḍhâ ghântèna ghèra'an.
• Saur, iyâ arèya laghu sè èyangghit bhârângan bi' kabbhi pajhugèt saamponna ènyanyiaghi bi' pajhugèt dhibi'an (solo).

Ghèra'an

Jhugèttan Saman ngangghuy ḍuwâ’ macem ghèra’an sè dhâddhi dhâsarra, iyâ arèya pok-tepok tanang bân pok-tepok ḍâḍâ. Èpèkkèr, bâkto nyebbharaghi aghâma Islam, Syekh Saman ajhâr jhugèttan Melayu kona, polana èpabâḍâ polè lèbhât ghèra’an sè ètoro'è bi' syair-syair dâ'wah Islam sopajâ dâ'wana lebbi ghâmpang. È dâlem kabâḍâ'ân sàtiya, jhugèttan rituwal aghâma rèya ghi' èpaangghuy dâddhi dâlan ka'angghuy nyampèaghi pessan-pessan dâ'wah lèbhât tontonan.

Tari Saman tamaso' sala sèttong jhugèttan sè lajhen (unik), polana coma mabhângal ghèra’an pok-tepok tanang bân ghèra’an laènna, akadhi ghèra’ guncang, kirep, lingang, surang-saring (kabbhi ghèra’an rèya ngangghuy bhâsa Gayo).

Pajhugèt

Biyasana, jhugèttan Saman èpamaèn bi' bellessan otabâ poloan orèng lakè', tape jhumlana kodhu ghânjhil. Bâdâ pèkkèran laèn sè ngoca'aghi jhugèttan rèya èjhugèttaghi korang lebbi dâri 10 orèng, kalabân rincian 8 pajhugèt bân 2 orèng sè dâddhi sè aberri' aba-aba sarta nembhâng. Tapè, è dâlem kamajhuannâ è jhâman sàttiya sè nuyulaghi jhugèttan jârèya bhâkal tambah rammè mon èjhugèttaghi bi' pajhugèt sè jhumlana lebbi bânnyak. Ka'angghuy ngator sapa-napa ghèra'anna, èpèlè sèttong pâmimpin sè èsebbhut syekh. Salaèn ngator ghèra'anna para pajhugèt, syekh jhughâ aghâdhudhi lalakon nembangaghi syair-syair laghu Saman, iyâ arèya ganit.