Paḍi

Paḍi (Bhâsa Latèn: Oryza sativa) iyâ rèya sala sèttong tatombuwân sè èobu bi' bânnya' orèng mènangka dhâddhi sombher kakanan otabâ sombher karbohidrat. Paḍi bâḍâ sè ètamen dhibi' bi' orèng bân bâḍâ kèya sè asalla ḍâri genus sè paḍâ tapè bânnè obuwân sè èsebbhut paḍi alasân (liar). Paḍi èsebbhut asalla ḍâri India otabâ Indocina sè laju maso' ka Inḍonèsia èkèbâ bi' ju'-bhuju'en ḍâri tana Asia ra-kèra taon 1500 Sabellunna Masèhi.^[1] Bâḍâ kèya sè nyebbhut jhâ' paḍi asalla ḍâri Tiongkok otabâ Cèna mènangka dhâddhi sombher kakanan sabbhen arèna.^[2]

Paḍi rèya nyamana tatombuwân sè buwâna ghi' cekka' è bhungkanan. Buwâna paḍi sè aropa bulir abhunḍhu' ènyamaè la'as. Dhinèng buwâna paḍi sè la èpèsa ḍâri kolè'en èsebbhut bherrâs.

È taon sè lambâ', ju'-bhuju' ghi' ta' tao ka paḍi, sa'èngghâ kabânnya'an orèng Inḍonèsia ngakan saghu, jhâghung, tèla, tales, otabâ tenggâng dhâddhi sombher karbohidrat. Sajjhâgghâ èkennalaghi ka paḍi bânnya' orèng sè nganggâp paḍi mènangka simbol kacokobhân oḍi' bân dhâddhi pèlèan otama sè èkakan kabânnya'an orèng è Inḍonèsia. Sa'èngghâ satèya bânnya' orèng otamana na'-kana' ngoḍâ sè la ta' tao ḍâ' kakanan asli (khas) kenennganna dhibi'.^[2]

Orèng Inḍonèsia dhâddhi naghâra sè palèng aghântong ka bherrâs paḍi ghâbây kakanan otamana, ra-kèra 95% orèng Inḍonèsia ngakan bherrâs, dhining orèng Malaysia, Thailand, Korèa Selatan, bân Singapura bâḍâ è bâbâna 80%.^[3]

Ètimologi

Oca' paḍi asalla ḍâri ramo' Proto-Austronesia pajay sè paḍâ maksoddhâ. Oca' rowa asalla ḍâri oca' sè paḍâ ḍâlem bhâsa Amis Panay; bhâsa Tagalog paláy; bhâsa Kadazan paai; bhâsa Jhâbâ pari; bân bhâsa Chamorro faʻi, bân laènna.

Dhâ-tandhâna

Paḍi tamaso' ḍâlem kalompo' ḍi-paḍiân otabâ Poaceae. Paḍi anḍi' ramo' serabut, bhungkana pèndâ', bhungka batangnga èghâbây ḍâri bânnya' ḍâun sè salèng apolong sampè' jhâghâ tegghâp samporna, ḍâunna loncong angonco' abâk ngèsèl, bârna ḍâunna bhiru ngoḍâ sampè' bhiru towa, ora' ḍâunna sejajar, ètotobhi bi' lu-bulu pèndâ' bân rang-rang. Kembhânga èsoson majemuk, aca'-ranca'. Kompolan kembhânga èsebbhut floret sè bâḍâ è sèttong spikelet è sèttong panikula, macem buwâna bulir otabâ kariopsis sè ta' bisa èbhidhâ'aghi antara buwâ bân bighina, ropana bungkol abâk loncong, okoranna 3 - 15 mm, ètotobhi kolè sè èsebbhut sekkem (palea bân lemma), bâgiyân otamana paḍi sè biyasa èkakan iyâ rèya macemma enduspermium.

Kabina

Sabbhân kembhânga paḍi anḍi' ennem cètak benang sari (kembhâng lakè') bân anḍi' putik (kembhâng binè') sè cètagghâ aranca' duwâ' aropa kanta sikaddhâ bhutol. Putik bân benang sari rèya biyasana bisa akabin ḍâlem bâkto sè paḍâ. Cara kabin (reproduksi) paḍi iyâ rèya bisa akabin dhibi' (reproduksi dhibi'), polana 95% lebbi serbuk sarina bisa akabin bik putik ḍâlem sèttong bhungka. Samarèna akabin, zigot (callon bhibhit) bhâkal mapecca abâ'en, pas laju dhâddhi embrio terros dhâddhi endosperm. Ahèrra, bânnya' bhighina paḍi pas aèssè patè è endosperm. Patè rèya èghuna'aghi mènangka gizina tatombuwân ḍâ' bhungkana paḍi sè ghi' ngoḍâ.

Fisiologi bân adaptasi

Tombuna bhungka bân hasèlla paḍi èpangaroè bi' prosès fisiologis, akanta fotosintesis, kabhutowan aèng bân hara ḍâri tana, tombuna kembhâng, bân èssèna kolè' sekkemma paḍi. Sabâgiyân tatombuwân sè mosèmma paḍâ ḍâlem spesies bhâ-rebbhâ'ân, paḍi bisa tombu è pan-brâmpan kennengan bu-obuwân, ḍâri sabâ, tana kerrèng, sampè' tana rawa. Tapè, bhidâna ekosistem kennengan namen paḍi, abhiḍâ'aghi kabhutowan aèng bân hara sè dhâ-bhidhâ.^[4]

Aèng iyâ rèya sèttong faktor otama ḍâlem tombuna bhungkana paḍi. È tana sabâ, aèng sè neng-neng è tana bisa abhânto ajâgâ kabhutowan aèng ḍâ' tombuna bhungkana paḍi bân bisa malambat tombuna rebbhâ è dhi'-seddhi'en paḍi. Tapè aèng sè dhaddhi la-kolla'an sè ḍâlem ghâllu bân abit (ta' nyerrep ka tana) bisa nyegghâ kabhutowan oksigenna tatombuwân. Sabhâlligghâ, tombuwân paḍi è tana kerrèng, mon korang aèngga bisa malambat fotosintesis, malambat tombuna ḍâun, ngorangè tombuna buḍu'en paḍi bân ngorangè hasèlla buwâna paḍi.

Salaènna kabâḍâ'ân tana bân aèng, tombuna tamennan paḍi bisa è pangaroè kèya bi' kabâḍâ'ân angèn (suhu udara). Suhu bisa apangaro ḍâ' ka fotosintesis, tombuna kembhâng bân aèssèna butèr buwâna paḍi. Suhu sè tègghi bisa kèya apangaro ḍâ' fertilitas otabâ kabinna kembhâng bân la'as sè aèssè paḍi.^[5]

Ghâmbhâr

bhungkana paḍi
Orèng manjhâ' (namen paḍi)
Ghilinganna paḍi
Molong paḍi
La'as (Paḍi sè apèsa ḍâri bhungkana)
Bherrâs (La'as sè la èbuwâng kolè'en)
nasè' (bherrâs paḍi sè ètana')
Bherrâs plotan
Bâjhik (jhâjhân ḍâri plotan)

Gènètika paḍi

Sèttong genom paḍi anḍi' 12 kromosom polana paḍi iyâ rèya tombuwân diploid, sa'èngghâ sabbhân sèl paḍi anḍi' 12 pasang kromosom (kajhâbâna sèl seksual). Paḍi iyâ rèya organisme model ḍâlam èlmo genetika tombuwân polana 2 alasân: kaparlona manossa bân okoran kromosom sè abâk kènè', yâ'ni 1.6~2.3 × 10⁸ pasang basa (base pairs, bp). Mènangka tombuwân model, gènom paḍi la èorot DNA-na (è sekuensing), paḍâ bi' genom manossa.

Pabeccè'an genetik paḍi la èmolaè ḍâri manossa ngobu paḍi. Ḍâri hasèl pabeccè'an genetik rèya ngasèllaghi macemma paḍi lokal, akanta 'Rojolele' ḍâri Klaten otabâ 'Pandanwangi' ḍâri Cianjur è Inḍonèsia otabâ 'Basmati' ḍâri India Ḍâjâ. Pabeccè'an genetik tombuwân paḍi ngasèllaghi paḍi tana kerrèng (paḍi gogo) sè ta' parlo penggenangan aèng otabâ padi rawa sè bisa adaptasi ḍâ' ḍâlemma aèng rawa sè abâ-obâ.

Bâḍâna bioteknologi bân rekayasa genetika è taon 1980-an èarep bisa mabhâghus kuwalitassâ nasè (paḍi sè dhâddhi bherrâs pas ètana'). Pan-brâmpan peneliti è Swiss mabâḍâ transgenik sè bisa ngasèllaghi racon/toksin ḍâ' hama sè ngakan butèrra paḍi mènangka pangarep matoron kaghântongan ḍâ' ngangghuy pestisida. IRRI alako bi' peneliti laèn aghâbây "Paḍi emmas" (Golden Rice) sè bisa ngasèllaghi provitamin A è ḍâlem bherrâssâ, ka'angghuy ngorangi kakorangan (defisiensi) vitamin A è pan-snapan naghârâ berkembang.

Sèttong tim peneliti ḍâri Jeppang aghâbây paḍi sè ngasèllaghi racon ḍâ' ka bakteri kolera. Bherrâs sè èhasèllaghi ḍâri paḍi rèya èarep bisa dhâddhi pèlèan alternatif imunisasi kolera, otamana è nanghârâ berkembang. Ḍâri taon 1970-an, la èosaha'aghi bâḍâna paḍi hibrida, sè bisa anḍi' kakowadhân sopajâ hasèlla lebbi tègghi, polana arghâ ghâbâyyâ tègghi.

Sala'enna mabhâghus hasèlla, pamuliaan paḍi sè èkalako tamaso' tatombuwân sè lebbi tahan ḍâ' ka hama (kèbân/organisme sè bisa marosak tatombuwân) bân kabâḍâ'ân stres tombuwân ḍâri parkara abiotik (akanta nèmor lanjhâng, salinitas, bân kaasaman tana).

Cem-macemma genetik

Sampè' satèya bâḍâ duwâ' macem spesies paḍi sè èobu bi' bânnya' manossa, iyâ rèya Oryza sativa sè asalla ḍâri Asia bân O. glaberrima ysè asalla ḍâri Afrika Bârâ'.

Awwâllâ, Oryza sativa èangghâp bâgiyaân ḍâri duwâ' subspesies, yâ'ni indica bân japonica (sinonim sinica). Paḍi japonica biyasana omorra lebbi lanjhâng, bhungkana tègghi kèn ghâmpang robbhu, sekkemma anḍi' bunto' otabâ "lu-bulu" (Ing. awn), bighina abâk bungkol, bân nasè'en abâk rekka'. Paḍi indica, sabâlligghâ, omorra lebbhi mandhe', bhungkana lebbi kènnè', sekkemma taḍâ' buluna, bân bultèrra abâk loncong. maskè kaduwâna subspesies rèya bisa salèng akabin, persentase cocogghâ ta' tègghi. Macemma paḍi otama sè kasohor ḍâri hasèl kabin silang rèya yâ'ni kultivar 'IR8', sè èhasèllaghi ḍâri persilangan japonica (kultivar 'Deegeowoogen' ḍâri Formosa) bi' paḍi indica (kultivar 'Peta' ḍâri Inḍonèsia). Salaèn jârèya, bâḍâ varietas minor javanica sè anḍi' sèpat nga'-tengga'an ḍâri duwâ' tipe otama è attas. Varietas javanica coma ètemmo è Polo Jhâbâ.

Kalabân bhântowan teknik biologi molekular, samangkèn bâḍâ polè macemma paḍi salaènna duwâ' subspesies O. sativa sè otama, indica bân japonica, bâḍâ kèya subspesies minor tapè asèpat adaptif ka kennengan, akanta aus (paḍi gogo ḍâri Bangladesh), royada (paḍi pasang-surut/rawa ḍâri Bangladesh), ashina (paḍi pasang-surut ḍâri India), bân aromatic (paḍi wangi ḍâri Asia Lao' bân Iran, tamaso' paḍii basmati sè kasohor). Paḍi japonica èbâgi dhâddhi tello' kalompo' khas: temperate japonica ("japonica kennengan cellep" ḍâri Chèna, Korea, bân Jeppang), tropical japonica ("japonica kennengan tropis" ḍâri Nusantara), bân aromatic. Subspesies aus iyâ rèya kalompo' sè apèsa.^[6]

Ḍâri tè-bhuktè èvolusi molekular èra-kèra'aghi kalompo' rajâ paḍi indica bân japonica ḍâri 440.000 taon lambâ' ḍâri sèttong kalompo' spesies bhuju'en paḍi O. rufipogon. Domestikasi (padi èobu bi' bânnya' orèng) bâḍâ è kennengan sè bhiḍhâ ḍâ' duwâ' kalompo' sè la apèsa rèya. Ḍâri bhuktè arkeologi paḍi molaè èobu (didomestikasi) 10.000 sampè' 5.000 taon Sabellunna Masèhi.^[7]

Sala sèttong conto pamuliaan ḍâ' stres abiotik tombuwân paḍi iyâ rèya bâḍâna paḍi sè bisa oḍi' è tana sè ngemmeng aèngga (padi genangan). È paḍi, lokus Submergence 1 otabâ Sub1 aperran ḍâlem toleransi ḍâ' genangan lengkap sementara. Alel Sub1A-1 dhâddhi pananto otama toleransi genangan, kalabân cara strategi quiescence, yâ'ni abâtessè tombuna tajuk (bhungka) èbâkto paḍi ghi' ngemmeng bi' aèng sopajâ sèmpennan karbohidrat bisa èangghuy sampè' aèngnga nyerrep ka tana.

Macemma paḍi sè èobu

Paḍi gogo

È pan-brâmpan kennengan sè ngangghuy aèng ojhân (tadah hujan) bânnya' orèng sè namen paḍi gogo, iyâ rèya macemma paḍi sè ètamen è tana kerrèng sè biyasa oḍi' maskè taḍâ' aèng ngemmeng akanta tana sabâ. È Lombok, bâḍâ sistem paḍi gogo rancah, sè ḍâlem sèttong bâkto tantanto mangemmeng tana bi' aèng, saèngghâ hasèl paḍina lebbi bânnya'. Biyasana è kennengan sè coma biisa namen paḍi gogo ngangghuy model tumpang sari (tana sè ètamen duwâ' otabâ lebbi bânnya' macemma tatombuwân è sèttong tanè). Paḍi gogo biyasana ètamen apolong bi' jhâghung otabâ tenggeng.

Paḍi rawa

Paḍi rawa otabâ paḍi pasang surut tombu dhibi' otabâ èobu è kennengan rawa-rawa. Salaèn è Kalimantan, paḍi rèya ètemmo è lembâ Songay Gangga. Paḍi rawa bisa abentu' bhungka sè lanjhâng sa'èngghâ bisa noro' aobâna ḍâlemma aèng mosèman sè cè' sarana.

Paḍi rawa bân paḍi aèng ḍâlem anḍi' cara adaptasi sè dhâ-bhidhâ ḍâ' ka genangan aèng. Adaptasina paḍi ḍâ' ka ngemmengnga aèng bisa dhâddhi polana pan-brâmpan cara. Mon paḍi aèng ḍâlem, ongghâna tègghina aèng bisa arangsang lanjhânga bhungkana saèngghâ ḍâunna bisa pagghun bâḍâ è attassâ aèng.

Cara rèya èkennal mènangka sebbhudhân strategi escape. Sabhâligghâ, è aèng sè ngemmeng sè sèpaddhâ ghun samantara, pan-brâmpan macemma paḍi ngangghuy cara (strategi) quiescence, iyâ rèya abâtessè tombuna tajuk è bâkto' ghi' ngemmeng bi' aèng sopajâ sèmpenan ènergi bisa èsèmpen sampè' aèngnga asat. Sala sèttong gen sè pentèng ḍâlem katahanan ḍâ' kennengan sè ngemmeng aèng iyâ rèya Sub1A, sè bâḍâ è lokus Submergence 1 otabâ Sub1.^[8]

Macemma bherrâs

Paḍi pera

Paḍi pera iyâ rèya paḍi sè anḍi' kadar amilosa è pati lebbi ḍâri 20% è bherâssâ. Butèr nasè'ân mon è tana' ta' salèng rekka'. Labân ḍâri paḍi pera iyâ rèya paḍi pulen. Kabânnya'an orèng Inḍonèsia senneng nasè' macem rèya bân pan-brâmpan macemma bherrâs sè èjhuwâl è pasar Inḍonèsia tamaso' ka paḍi pulen. Pangalompo'an rèya èpèlè ḍâri konsistensi nasè'en.

Plotan

Bherrâs plotan (sticky rice), sè bârna potè, cèlleng, otabâ mèra bânnya' tombu è Asia Tenggara bân Asia Timur. Plotan anḍi kadar amilosa è bâbâna 1% è patè bherrâssâ. Patèna kabânnya'an amilopektin, sa'èngghâ mon ètana' cè' rekka'en. Bhiḍha bi' bherrâs biyasa, butèr bherrâs plotan anḍi' bârna sè lebbi petteng abâk bungo. Biyasana, bherrâs plotan èkaghâbây dhâddhi kananan manès otabâ jhâjhan. Salah sèttong kakanan sè èkaghâbây ḍâri bherrâs plotan iyâ rèya kenta sè asalla ḍâri Kalimantan Tengnga. Kenta èkaghâbây ḍâri bherrâs plotan sè ècampor bi' nyèor sè la èpasa, pas èberri' ghulâ potè otabâ ghulâ mèra, bân ètamba bujâ.^[9]

Paḍi ro'om (Paḍi wangi)

Paâi wangi otabâ paḍi ro'om (aromatic rice) èghâbây bi' orèng è pan-brâmpan kennengan è Asia, sè kasoho iyâ rèya ras 'Cianjur Pandanwangi' (satèya la dhâddhi kultivar unggul) bân bherrâs 'rajalele'. Kaduwâna iyâ rèya tamaso' varietas javanica sè omorra lanjhâng.

È naghârâ loar, orèng kennal ka paḍi bighi lanjhâng (long grain), paḍi bighi pèndâ' (short grain), risotto, paḍi susu biyasana ngangghuy metode silsilah. Sala sèttong bâgiyân carana ḍâlem pemuliaan paḍi iyâ rèya bâḍâna kultivar 'IR5' bân 'IR8', sè tamaso' wâl-awwâllâ paḍi sè omorra pèndâ' tapè hasèlla bânnya'. Rèya dhâddhi awwâl revolusi hijau ḍâlam pangobuwân paḍi. Bânnya' kultivar paḍi samarèna biyasana tamaso' ḍu'-buḍu'en ḍâri duwâ' kultivar sè wâl-awwâl ghellâ'.

Paḍi obuwân

Cara ngobu bân namen paḍi la èkaonèngè bi' manossa ḍâri aèbuwân taon sè tapongkor, macemma cara bânnya' èkalako sopajâ paḍi bisa tombu bân ngasèllaghi bânnya'.

Namen paḍi è sabâ (Ing. paddy otabâ paddy field), èmolaè ḍâri da'èrah lembâna Songay Yangtse è Tiongkok.
Namen paḍi è tana kerrèng, lebbi ngaḍâ' èkennal bi' manossa ètèmbhâng namen è sabâ.
Namen paḍi è tana rawa otabâ pasang surut èlakonè è pan-brâmpan kennengan è Polo Kalimantan.
Namen paḍi gogo rancah otabâ paḍi gora, iyâ rèya hasèl modifikasi ḍâri paḍi sè ètamen è tana kerrèng. Cara rèya bisa èkalako è Polo Lombok, sè coma anḍi' mosèm nambhârâ' sakejjhâ'.

Senèyap cara ngobu paḍi parlo kultivar (bhibhit) sè adaptif. Kalompo' kultivar paḍi sè cocok ètamen è tana kerrèng ènyamaè paḍi gogo.

Cara namen paḍi bisa kèya ngagghuy prinsip cara namen tatombuwân pangan sè teppa' otabâ Good Agricultural Practices (GAP). Prinsip GAP tamaso' syarat sumber daya bân proses namen, akanta ajâgâ tana bân aèng, bhibhit sè èangghuy, emmis (pupuk) bân pestisida, alat bân messin ghâbây atanè, carana molong, cara arabet marèna èpolong, bân sanitasi sè teppa'. Cara GAP èangghuy ghâbây maongghâ hasèl otabâ produktivitas tatombuwân, kuwalitas hasèlla, keamanan mon èkakan, bân keberlanjutan lingkungan.

Namen ni-bini (bhibhit)

Ngobu paḍi biyasana èmolaè ḍâri cara mèlè bhibhit (ni-bini) bân carana namen. Bhibhit sè èangghuy èpèlè ḍâri varietas sè cocok bi' kabâḍâ'ân tana, mosèm namen, bân tojjhuwân ngobu. È sistem namen pas ngallè (tanam pindah), bhibhit paḍi èobu ghâllu è tana sakonnè' ghâbây ni-bini sabellunna ètamen è sabâ otama. Sabellunna namen, tana sabâ biyasana èlandu' otabâ ènangghâlâ èparata sopajâ bisa mabhâghus polè kabâḍâ'ân tana, maghâmpang aberri' jhâlânna aèng, bân maceppet tombuna ni-binina paḍi sabellunna èpanjhâ'. Cara namen paḍi bisa ngangghuy pan-brâmpan cara (sistem) akanta namen pas ngallè, namen bhibhit langsung, bân sistem namen jajar legowo. Sistem jajar legowo nantowaghi jhâuna tanemman bân bhârisân kosong tartanto sa'èngghâ tatombuwân sè ètamen anḍi kennengan legghâ ka'angghuy tombu bân sonar mata'arè sè lebbi bhâghus bân maghâmpang tombuna tanemman.

Arabât tatombuwân

Arabât paḍi iyâ rèya tamaso' aberri' aèng sè cokop, penyulaman, norap, ajâgâ kèbân sè bisa marosak ka tombuwân bân aberri' emmis. Jhâlânna aèng bisa ajâgâ kabhutowan tamennan ka aèng bâkto fase vegetatif, akembhâng bân aèssèna sekkem. Norap tana ekalako sopajâ tombuwân paḍi ta' kala tombuna bi' tombuwân rèt-karèddhân bân rebbhâ ḍâlam ngaollè sonarra arè, aèng, bân harana tana. Ajâgâ kèbân sè marosak ka tombuwân kalabân cara ajâgâ cara terpadu è sabâ.

Aberri' bhutok

Ngemmis (aberri' bhutok) paḍi èkalako ngangghuy cara pemupukan berimbang, iyâ rèya aberri' unsur harana sè èkabhuto tana. Kabhutowanna emmis bân bhutok bisa ḍhâ-bhiḍhâ taghântong varietas, macemma tana, mosèm namen, bhâkto ngemmis, bân carana ngobu. Nantowaghi kabhutowan emmis è tana sabâ bisa ngangghuy Perangkat Uji Tanah Sawah (PUTS), bân kacokobhânna nitrogen è tatombuwân bisa èjhelling ngangghuy Bagan Warna Daun (BWD).

Biyasana, emmis nitrogen segghut èberri' li-beliân polana lekkas èlang ḍâri tana. Emmis fosfor bân kalium èberri' ngabâs kabhutuwanna tatombuwân. Salaènna emmis anorganik, emmis organik akanta kompos, bhutok, otabâ mabâli bhungkana paḍi bisa èghuna'aghi ka'angghuy mateppa' sèpat tana bân abânto tombuwân paḍi terros tombu bhâghus.

Molong bân marèna molong

Molong paḍi èklako mon kabânnya'an sekkem la aèssè bherrâs (bighina paḍi). Kabâḍâ'ân rèya biyasana ètandhâi bi' aobâna bârnana sekkem ḍâri bhiru ḍâun aobâ ka bârna konèng bân kandhungan aèng sè sajân korang. Samarèna èpolong, sekkemma paḍi pas èghiling mèlè apèsa ḍâri bhungkana, èbhersè'è bân èjhemmor sopajâ kerrèng mèlè bisa èsabâ' ḍâlem bâkto sè lebbi abit. Cara molong bân marèna molong paḍi sè teppa' bisa mapangghun kuwalitas sekkem bân ngorangè karosaghânna sekkem bâkto èsèmpen.

Kèbân bân panyakè' tombuwân paḍi

Kèbân panyakè' palèng otama

Penggerek bhungkana paḍi potè ("sundep", Scirpophaga innotata)
Penggerek bhungkana paḍi konèng (S. incertulas)
Wereng bhungka tengnga potè (Sogatella furcifera)
Wereng soklat (Nilaparvata lugens)
Wereng bhiru ḍâun (Nephotettix impicticeps)
Lembing bhiru ḍâun (Nezara viridula)
Walang sangit (Leptocorisa oratorius)
Ganjur (Pachydiplosis oryzae)
Lala' bhibhit (Arterigona exigua)
Ola' tantara/Ola' grayak (Spodoptera litura bân S. exigua)
Tèkos sabâ (Rattus argentiventer)

Panyakè' palèng otama

blas (Pyricularia oryzae, P. grisea)
hawar ḍâun bakteri ("kresek", Xanthomonas oryzae pv. oryzae)

Pengola'an la'as dhâddhi nasè'

Saellana paèi èpolong, butèr paḍi otabâ paḍi èpèsa ḍâri dhârâmèyan paèi. Èpèsa èlakoni kalabân ècoco'aghi sèttong bhâthèk sopajâ la'assâ kalowar otabâ kalabân bhântowan mèssin ghilingan paḍi.

La'as sè la apèsa ḍâri bhungkana pas èpakpolong bân èjhemmor ka mata'arè. È jhâman lambâ’, paḍi ta’ èpèsa ḍâri dhârâmèyan sabellunna, pas èpakerrèng abhâreng bân sekkem. Paḍi sè è jhâmmor biyasana bhoto bâkto tello' kantos pettong arè mèlè kerrèng, taghântong ḍâri tèra'na sonarra mataarè. Pangangghuy messin pengerrèng rang-rang èlakonè. Oca' " Paḍi Ghiling Kerrèng " (GKG) èngghi panèka paḍi sè ampon èkerrèng bân ampon siap èghâli. La'as rèya dhâddhi sala sèttong bhârâng sè èjhuwâl ḍâri hasèlla tombuwân paḍi ka'angghuy èkspor otabâ èjhuwâl dâlem bitongan cè' bânnya'en.

La'as sè kerrèng èsèmpen otabâ langsong èghiling, saèngghâna bherras jârèya èpèsa ḍâri sekkem(kole’na berras). Nasè' panèka bhângon olahan bherrâs sè èjhuwâl è ka'angghuy èkakan . Hasèl laèn sè èkaollè ḍâri èpèsana bherrâs bi' paḍi panèka:

Sekkâm paḍi bisa ekaghâbây parodidhân sè èobbhâr.
Dhârâmèyan, ghâlimpo'na bhungkana paḍi kerrèng. èghuna'aghi mènangka kakananna kèbân otabâ bahan ghâbâyân tanang .
Dedak, èngghi panèka bubu'en sekkem paḍi. Èghuna'aghi mènangka bahan kakanan tambahan sè bânnya' vitamin B.
Dedak, camporan dedak kasar bân ra'-kerra'en sekkem kènè' ghâbây pakan kèban.

Nase' bisa ètana' otabâ èghâli ka'angghuy èghâbây èkakan. Nase’ otaba nase’ rekka' sè ètana' kalaban aèng sè lebbi bhâkal dhâddhi tajhin . Nasè' sè ètana' bisa kèya èlakoni kalabân cara èbhundhu', bisa kalabân ngangghuy anyaman ḍâun nyèor ngoḍâ dhâddhi topa', kalabân ḍâun keddhâng dhâddhi tèmpo, otabâ kalabân bhungkana perrèng sè èsebbhut lemang (biasana kalabân patèna nyèor). Bherrâs bisa jhughân èproses dhâddhi ènomman sè nyeggherragi (bherrâs kencor) otabâ mènnya' pècet ka'angghuy ngèrèng sake' bân nyo'-nyo'.

Produksina paḍi bân dhâghâng internasional

Naghârâ-naghârâ sè ngasèllaghi paḍi sè palèng bânnya' panèka Cèna (28% dâri total produksi dhunnya), India (21%), bân Indonesia (9%). Namong, sakonè' ḍâri produksi bherrâs è dhunnya sè èperdagangaghi antar naghârâ (namong 5%-6% ḍâri sabânnya'en produksi dhunnya). Thailand panèka èkspor bherrâs otama (26% ḍâri sakabbhina bherrâs sè èjhuwâl è dhunnya) ètoro'è Vietnam (15%) bân Amèrika Serikat (11%). Inḍonèsia panèka naghârâ importir bhrerâs sè palèng rajâ è dhunnya (14% ḍâri bherrâs sè èjhuwâl è dhunnya) ètoro'è Bangladèsh (4%), bân Brasil (3%). Produksi bherrâs Inḍonèsia è taon 2006 iyâ rèya 54 juta ton, saterrossâ è taon 2007 iyâ rèya 57 juta ton, korang ḍâri target aslina 60 juta ton amarghâ kerrèng taḍâ' ojhân sè èsebbhut fènomena ENSO.

Produsèn paḍi palèng rajâ — 2011 (juta metrik ton)
Republik Rakyat Tiongkok	201
India	158
Indonesia	66
Bangladesh	51
Vietnam	42
Thailand	35
Myanmar	29
Filipina	17
Brasil	13
Pakistan	9
Total bitongan naghârâ	723
Sombher: Organisasi Kakanan bân Tanè (FAO)[https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx

Aspèk budhâjhâ bân bhâsa

Paḍi panèka bâgiyân penting ḍâri kabudâjâ'an orèng Asia Tèmor Lao' bân Asia Tèmor. Rèng-orèng onèng filsafat elmo padi bân pan-bârâmpan parèbhâsan jhughân sè bâḍâ oca' nasè', contona:

Sombher

↑ Shadily, Hassan. 1984. Ensiklopedi Indonesia. Jakarta:Ichtiar Baru-Van Hoeve dan Elsevier Publishing Projects. Hal. 2503
1 2 Arif, Ahmad. 2021. Masyarakat Adat & Kedaulatan Pangan. Jakarta: Kepustakaan Populer Gramedia.
↑ Yulianto. Mei 2021. Kearifan Lokal, Sumber Ketahanan Pangan Negara. Tabloidsinartani.com. èaksès tangghâl 22 Sèptember 2026.
↑ Yoshida, S. 1981. Fundamentals of Rice Crop Science. Los Baños: International Rice Research Institute.
↑ Wahid, A.; Gelani, S.; Ashraf, M.; Foolad, M. R. (2007). "Heat tolerance in plants: An overview". Environmental and Experimental Botany. 61 (3): 199–223. doi:10.1016/j.envexpbot.2007.05.011.
↑ Garris, A.J. (2004). "Genetic structure and diversity in Oryza sativa L.". Genetics. 169: 1631–1638. doi:10.1534/genetics.104.035642
↑ Zohary D., Hopf, M. 2000. Domestication of plants in the old world. Oxford University Press, Oxford.
↑ Hattori, Yoshiaki; Nagai, Keisuke; Furukawa, Shinichiro; Song, Xian-Jun; Kawano, Ryouichi; Sakakibara, Hitoshi; Wu, Jianzhong; Matsumoto, Takuji; Yoshimura, Atsushi; Kitano, Hidemi; Matsuoka, Makoto; Mori, Hiroshi; Ashikari, Motoyuki (2009). "The ethylene response factors SNORKEL1 and SNORKEL2 allow rice to adapt to deep water". Nature. 460 (7258): 1026–1030. doi:10.1038/nature08258.
↑ Stephanie, Maria (2024). Ensiklopedia dari Bumi Nusantara ke Piring Kita. Yogyakarta: Guru Bumi.

[1] Shadily, Hassan. 1984. Ensiklopedi Indonesia. Jakarta:Ichtiar Baru-Van Hoeve dan Elsevier Publishing Projects. Hal. 2503

[:1-2] 1 2 Arif, Ahmad. 2021. Masyarakat Adat & Kedaulatan Pangan. Jakarta: Kepustakaan Populer Gramedia.

[3] Yulianto. Mei 2021. Kearifan Lokal, Sumber Ketahanan Pangan Negara. Tabloidsinartani.com. èaksès tangghâl 22 Sèptember 2026.

[4] Yoshida, S. 1981. Fundamentals of Rice Crop Science. Los Baños: International Rice Research Institute.

[5] Wahid, A.; Gelani, S.; Ashraf, M.; Foolad, M. R. (2007). "Heat tolerance in plants: An overview". Environmental and Experimental Botany. 61 (3): 199–223. doi:10.1016/j.envexpbot.2007.05.011.

[6] Garris, A.J. (2004). "Genetic structure and diversity in Oryza sativa L.". Genetics. 169: 1631–1638. doi:10.1534/genetics.104.035642

[7] Zohary D., Hopf, M. 2000. Domestication of plants in the old world. Oxford University Press, Oxford.

[8] Hattori, Yoshiaki; Nagai, Keisuke; Furukawa, Shinichiro; Song, Xian-Jun; Kawano, Ryouichi; Sakakibara, Hitoshi; Wu, Jianzhong; Matsumoto, Takuji; Yoshimura, Atsushi; Kitano, Hidemi; Matsuoka, Makoto; Mori, Hiroshi; Ashikari, Motoyuki (2009). "The ethylene response factors SNORKEL1 and SNORKEL2 allow rice to adapt to deep water". Nature. 460 (7258): 1026–1030. doi:10.1038/nature08258.

[9] Stephanie, Maria (2024). Ensiklopedia dari Bumi Nusantara ke Piring Kita. Yogyakarta: Guru Bumi.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]