Orde Anyar

Orde Anyar (sè serrèng èsingkat kalabân Orba) panèka istila ghâbây jhâman pamarènta presidèn kaduwâ' Indonèsia, Suharto, sè aghântè Orde Lawas presidèn sabellunna, Sukarno. Kalahèran Orde Anyar èmolaè kalabân èterbitaghi Orde 11 Maret 1966. Orde Anyar èmolaè dâri taon 1966 kantos 1998. È bâkto panèka, èkonomi Indonèsia tombu cè' lekkassa, sanajjân hal ka'dinto èlampa'aghi è bâkto sè padâ sareng korupsi sè rammè bân pembatasan kabèbasan acaca.

Asal Osol

Maskè ampon mardhika, Indonèsia bâdâ è dâlem kondisi relatif ta' stabil dâri taon 1950-an kantos taon 1960-an.  Maskè saellana Bâlândhâ resmi ngakoè kamardhika'an Indonèsia è taon 1949, kabâdâ'ân politik bân èkonomi è Indonesia pagghun ta' stabil polana pasaèngan sè cè' èndâ'na antara kelompok-kelompok politik. Kapotosan Sukarno kaangghuy aghântè sistem parlèmen kalabân Dèmokrasi kabimbing mabâli kabâdâ'an panèka kalabân mabâli pasaèngan antara angkatan senjata bân Partai Komunis Indonèsia, sè è bâkto jârèya èmaksod kaangghuy asanjata dhibi'. Sabellunna bisa èwujudâghi, Geraghân 30 Sèptèmber èlampa'aghi bân ngasèlaghi èbuwang Partai Komunis Indonesia dâri Indonèsia. Molaè jârèya, kakowadhânna Sukarno on-laon molaè èlang.

Sukarno panèka presidèn sè maddek Indonèsia, pangkat sè èghâdhui sajjhek rèpublik panèka èpaddek è taon 1945. È taon 1955, pemilu parlèmen sè partama ngasèlaghi parlèmen sè ta' stabil, bân molaè akhir taon 1950-an pamarènta'an Sukarno dhâddhi sajân otoritèr è bâbâna sistem "Demokrasi Guided ." Sukarno èjhârbâ'aghi mènangka " pemain wayang agung," kalabân posisina èghântong dâ' konsep Nasakom (Nasionalisme, Agama, Komunisme) osaha kaangghuy ngimbângi kaparloan militèr Indonèsia, kalompok-kalompok Islam, bân Partai Komunis Indonesia (PKI) sè sajân aberri' pangaro. Namong, kasaimbangan panèka aghâbây ketegangan polana sokongan Sukarno sajân èkasennengi PKI, sè ampon dhâddhi partai politik sè palèng kowat è Indonesia langkah sè madâteng kabejhîân è antara kelompok-kelompok militèr bân Islam.

Ideologi anti-imperialis Sukarno aghâbây Indonèsia sajân aghântong dâ' Uni Sovièt bân Cina, sè aghâbây naghârâ-naghârâ Bârâ' caremmet. Pamarènta sè ta' andi' pèssè èpaksa èpaèlang subsidi sèktor publik, inflasi taonan èlang 1.000%, laba èkspor èkorangè, infrastruktur èrosak, bân pabrik èoperasiaghi kalabân kapasitas sè minim tanpa invèstasi sè signifikan. Pamarènta Sukarno dhâddhi sajân ta' èfèktif è dâlem nyadhiyaaghi sistem èkonomi sè sanggup ngangka' ra'yat dâri kamèskènan bân kalaparan. Sabatara jârèya, Sukarno ngatoaè Indonèsia maso' ka konflik militèr Konfrontasi èlabân Malaysia; makalowar Indonèsia dâri persarèkatan Bhângsa-bhângsa; bân ètambâi rètorika rèvolusionèr bân anti-Barâ'.

È taon 1965, è bâkto Perang Dingin, PKI ampon nembus sakabbhina tingkatan pamarènta. Kalabân sokongan dâri Sukarno bân angkatan udara, partai panèka ollè pangaro sè cè' bhâghussa kalabân ngorbannaghi militèr, saènggâna èbanta tentara. Olama muslim, sè bânnya' sè andi' tana, arassa èancam polana PKI èkala' tana è daèra padhisaan. Militèr dhâddhi pardhuli dâ' sokongan Sukarno ghâbây rencana PKI kaangghuy ghâncang maddek "pasukan kelima" patanih bân buruh sè asanjata, sè partama kalè èomommaghi PKI ka wartawan CBS News. Nambâ kompleksitas bân ketegangan situasi Indonèsia è taon 1960-an, bâdâ jhughân parpecahan è dâlem militer sè èpicu bi' keterlibatan naghârâ-naghârâ Barâ' sè adukung fraksi sayap kanan è bâkto fraksi sayap kacèr narèma sokongan dâri PKI.

Supersemar bân kamajuwân

Kalahèran Sorat Parènta 11 Maret 1966 (Supersemar)

Orde anyar èlahèrraghi dâri èterbitaghina Ordo Kesebelas Maret (Supersemar) è taon 1966, sè salastarèna dhâddhi dhasar legalitasna. Orde Anyar ètojjuaghi kaangghuy mabâliaghi tatanan sakabbhina kaodhi'ân orèng, naghârâ bân naghârâ dâ' palaksanaan murni Pancasila bân Konstitusi 1945.

Kalahiranna Supersemar èlampa'aghi dâlem sarangkayan kadhâddhiyân è tanggal 11 Maret 1966. È bâkto jârèya, Sidang Kabinèt Dwikora sè èpabânnya' sè èpimpin sareng Presiden Soekarno ampon èmolaè. E tengnga acara, asistèn prèsidèn ngalaporaghi jhâ' bâdâ pasokan sè ta' èkennal è sakètar karaton.  Kaangghuy ajhâuwi kadhâddhiyân sè ta' èkaterro, Presiden Soekarno masra'aghi pimpinan sesi ka Bâkkèl awwâl Menteri II Dr. Johannes Leimena bân mangkat ka Istana Bogor, èbhârengi sareng Bâkkèl Perdana Menteri I Dr. Subandrio, bân bâkkèl Perdana Menteri III Chaerul Saleh. Leimena dhibi' noro' prèsidèn langsong saellana sesi marè.

È kennengngan laèn, tello' perwira tèngghi, èngghi panèka Mayor Jenderal Basuki Rachmat, Brigadir Jenderal M. Jusuf, bân Brigadir Jenderal Amir Machmud atemmo sareng Letnan Jenderal Soeharto mènangka Mentri Komandan Angkatan Darat bân Komandan Komando Operasional Pamulihan Keamanan bân katartèpan (Pangkopkamtimb) kaangghuy nyo'on ijin ka prèsidèn. Langsong saellana narèma ijin, è arè sè padâ tello' perwira tèngghi panèka dhâtâng ka Istana Bogor kalabân tojjuwân kaangghuy ngalaporaghi kondisi è ibukotta Jakarta bân aparèng jaminan ka Prèsidèn Soekarno jhâ' Angkatan Bersenjata Rèpublik Indonèsia, khususèpon Angkatan Dhârât, ampon waspada. Namong, rèng-orèng panèka jhughân nyo'on sopajâ Prèsidèn Soekarno ngala' tindakan kaangghuy ngatasè situasi panèka.