Fonologi

Fonologi otabâ èlmo sowara panèka èlmo tentang kosa kata sowara (fonem) bhâsa sareng panyebbâranna. Fonologi èarteaghi mènangka pangajhârân bhâsa sè ajhâr monyèna bhâsa sè èhasèlaghi sareng alat oca' manossa. Biḍang pangajhârân fonologi engghi panèka monyèna bhâsa menangka satuan-satuan oca’ se paleng kenè’ kalabân gabungan monyè se abhângon suku kata.

Asal-usul oca' fonologi, sacara harfiah sèḍerhana, kadhâddhiyân ḍâri kombinasi oca' fon (sè atèna monyè) sarenf logos (sè artena èlmo). È ḍâlem bhâsa Inḍonèsia istilah fonologi panèka aropaaghi asalan ḍâri oca’ Bâlândhâ, èngghi panèka fonologie.

Bhâsa hakèkatta èngghi panèka monyèna oca' manossa, sè tombu sacara alami. Monyèna oca' manossa èajhâri è ḍâlem fonètik (phonetics), terros cara monyèna oca' manossa ka'rowa abhângon pola (pattern), sareng cara pola-pola kasebbhut noddhuaghi sistem-sistem tertentu sè è ajhâri è ḍâlem fonologi.

Fonètik sareng Fonèmik

Fonologi kadhâddhiyân ḍâri ḍuwâ' bâgiyân, èngghi panèka fonètik bân fonèmik. Fonologi bhidhâ sareng fonètik.

Fonètik

Fonètik ajhâr dekkamma cara monyèna fonem bhâsa èwujudaghi otabâ èoca'aghu. Fonètik jhughân ajhâr cara lakona organ-organ bhâdhân manossa, otamana sè ahubungan kalabân cara ngangghuy sareng ngoca'aghi  bhâsa. Kalabân oca' laèn, fonètik panèka bâgiyân fonologi sè ajhâr cara monyèna bhâsa èhasèlaghi, otabâ cara sowara bhâsa èhasilaghi sareng saluran vokal manossa.

Fonètik èbâgi dhâddhi 3 bâgiyân, yakni:

1. Fonètik akustik
2. Fonètik artikulatoris
3. Fonètik auḍitoris

Fonètik Akustik

Fonètik jenis panèka èsebbhut fonetik akustik polana sanget semma' sareng fungsina sistem penḍengaran manossa, khususèpon è ḍâlem arèspon monyèna oca'. Kalabân oca' laèn, monyèna oca' manossa bhâkal èoladhi sacara akustik, è antarana dekkamma tingkat nyarèngnga sowara, dekkamma frèkuènsi, sareng dekkamma tèmpona.

Fonètik Artikulatoris

Fonetik organis otabâ artikulatoris èngghi panèka aparèng monyèna bhâsa sè èhasèlaghi sareng organ oca' manossa. Organ oca' akadhi bibir, colo', sareng jhilâ nyatana bisa èoladhi saèngghâ penḍekatan panèka ahubungan kalabân fisik, maka, fonètik artikulatoris ngaghungè hubungan sè errat sareng fisiologi.

Fonètik Auditoris

Fonètik auditoris engghi panèka aparèng monyèna bhâsa sè ètarèma sareng organ pendengaran orèng sè èajhâk abu-dhâbu. Cara panèka asèpat subjektif, karana bânynya' èpangaro orèng sè mèreng monyèna ka'rowa. Cara panèka èfokusaghi ḍâ' pangarona sowara ḍâ' saraf pendengaran. Pendekatan panèka èpangaro sareng neurologi, polana prosès ollèna monyè lèbât saraf pendengaran malarat èanalisis, maka karana kapanèka, pendekatan kapanèka segghut ta'  èperhatiaghi.

Fonèmik

Fonèmik panèka cabang fonologi sè ajhâr monyèna oca' metorot fungsina mènangka sè dhâddhi bhidhâna artè.

Unsur-unsur proḍuksi monyè

Bâḍâ tello' unsur penting nalèkana organ oca' manossa ngasèllaghi monyè otabâ fonem, yakni:

• Uḍara - mènangka sè ngateraghi monyè,
• Artikulator - bâgiyân alat oca' sè agerrak, tor
• Titik artikulasi (èsebbhut jhughân artikulator pasif) - bâgiyân ḍâri alat oca' sè dhâddhi titik nyeddhingnga artikulator.