Cator (bâjâng kolè')

Cator (è ḍâlem bâjâng) iyâ arèya sakabbhina bujud oca' otabâ bhâsa sè èkoca'è bi' dalang ḍâlem lalampan pabâjângan.^[1] Oca’ catur dhibi' anḍi' artè parembhâghân bân candonan.^[2] Pramèla ḍâri jèya ḍâ-kanḍâ para tokoh bâjâng èghibâ bi' dalang èsebbhut cator. Cator ayèssè nèlai-nèlai filosifis sè ayèssè ḍâlem lakon bâjâng bân dhâddhi parkara sè otama ḍâlem seni padalangan.^[3]^[4] Cator èbhidhâ'aghi dhâddhi tello'macem, iyâ arèya jântoran, pocapan, bân ghinem.^[1]

Perkembangan bân pangartèyan cator

Cator iyâ arèya konsep sè ècèpta'aghi bi' parghuruân tègghi ISI Surakarta sè pas èyangghuy kalabân lowas ḍâlem dunnya paḍâlângan hosossa è ḍaèra Jhâbâ.^[5] Generasi ḍâlâng jhâman lambe' nyebbhutaghi cator bi' pan-bârâmpan artè sè dhâ-bhidhâ, akadhi antawecana, pocapan, kocapan, kandha, ghunem, bân ghinem. Bâkto taon 1975, Humardani mamondhul artè totor kaangghuy nyebbhutaghi narasi bân dialog bâjâng. Pan-bârâmpan taon saos sabânnya'na mahasiswa bân dosen STSI (satèya ISI Surakarta) aghuna'aghi artè cator sè pas tasebbar ka kalangan ḍâlâng sadhâjâ.^[5]

Cator ngalèpotè pamèlèyan bân pangangghuyân kosakata sasowai bi' sastra paḍâlângan. Cator èsasowayaghi bi' bhâtek bân kadudukan tokoh bâjâng, sowasana adegan, bân latar. Pamekkèran bân ide ḍâlâng èkabâle lèbât cator bâjâng sopajâ ghâmpang ngartè bi' sè nyongngo'.

Cem-macemma cator

Cator ḍâlem seni paḍâlângan (hosossa è Surakarta) èbhidhâ'aghi dhâddhi tello' ghâlimpo', ya'ni janturan, pocapam, bân ghinem.

Janturan

Janturan aropa'aghi wacana ḍâlâng sè abèntok deskripsi sowasana adègan sè perpa'na èkamaèn. Janturan ètoro'è bi' gending sirep, ya'ni musèk gamelan sè èmaènaghi kalabân on-laon bân mar-samar. Janturan biyasana amowat ghâmbhârân akadhi sowasana adegan, kennengan otabâ latar, sè rajâ, jâsa, bân kasaktèyan tokoh sè bâḍâ ḍâlem lakon. Conto janturan jejer, janturan sè èghibâ'aghi è adègan ḍâ'-aḍâ':

Suwuh rep data pitana, anenggih nagari pundi ta

ingkang kaeka adi dasa purwa; eka sawiji adi linuwih

dasa sepuluh purwa wiwitan; sanadyan kathah titahing

dewa ingkang kasongan ing akasa, kasangga pratiwi,

kahapit ing samodra, kathah ingkang sami anggana raras,
mboten wonten kados nagari ing....

Sombher

1 2 Bambang Murtiyoso, dkk (2007). Teori Pedalangan. Surakarta: ISI Surakarta. ISBN 979-8217-60-8.
↑ Setiawan, Ebta. "Arti kata catur² - Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI) Online". kbbi.web.id (in Indonesia). Archived from the original on 2025-09-17. Retrieved 2026-02-27.
↑ I Ketut Muada (2013). Pakeliran Wayang Inovatif Lakon Dalem Sidakarya (Thesis). Denpasar: ISI Denpasar. hlm. 16.
↑ Amirul Sholihah (2008). Makna Filosofis Punakawan dalam Wayang Jawa (Thesis). Yogyakarta: UIN Sunan Kalijaga Yogyakarta. hlm. 25.
1 2 Soetarno, dkk (2007). Estetika Pedalangan. Surakarta: ISI Surakarta. ISBN 979-8217-59-4.

[:0-1] 1 2 Bambang Murtiyoso, dkk (2007). Teori Pedalangan. Surakarta: ISI Surakarta. ISBN 979-8217-60-8.

[2] Setiawan, Ebta. "Arti kata catur² - Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI) Online". kbbi.web.id (in Indonesia). Archived from the original on 2025-09-17. Retrieved 2026-02-27.

[3] I Ketut Muada (2013). Pakeliran Wayang Inovatif Lakon Dalem Sidakarya (Thesis). Denpasar: ISI Denpasar. hlm. 16.

[4] Amirul Sholihah (2008). Makna Filosofis Punakawan dalam Wayang Jawa (Thesis). Yogyakarta: UIN Sunan Kalijaga Yogyakarta. hlm. 25.

[:1-5] 1 2 Soetarno, dkk (2007). Estetika Pedalangan. Surakarta: ISI Surakarta. ISBN 979-8217-59-4.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]