Bhâsa Uab Meto
Bhâsa Uab Meto otabâ Bhâsa Dawan otabâ è sebbhut jhughân Bhâsa Atoni panèka sala sèttong Bhâsa ana' cabang Austronesia, sè bitongan panotorra ±600.000 orèng,[1] sè otamana èkoca'aghi sareng suku Atoni bân Suku Boti è polo Timor. Panotor Bhâsa Uab Meto èkennal mènangka "suku Dawan" otabâ "Atoni Pah Meto" sè artèna orèng dâri tana kerrèng. Bhâsa Uab Meto / Dawan è Oecussi-Ambeno (Timor Lèstè) bânnya' èpangaro kosakata Bhâsa Portugis, tor è daèrah Nusa Tenggara Tèmor, Bhâsa Uab Meto lako acampor sareng Bhâsa Indonesia.[2]
Bhâsa Uab Meto ka'dinto mayoritas èangghuy sareng masyarakat Timor bun bârâ', khusussâ è daèrah kabhupatèn Timor Tengnga Lao' (sub-suku Amanuban, Amanatun bân Mollo), Timor Tengnga Dâjâ (sub-suku Naibenu, Miomafo, Biboki bân Insana) bân sabâgiyân Kottah bân Kabhupatèn Kupang (sub-suku Kopas, Timaus, Amfoan, Sonba'i bân Nairasis). Bhâsa Uab Meto ka'dinto jhughân èangghuy sareng masyarakat daèrah kantong Oecussi-Ambeno, kalabân sebbhudhân Baikenu otabâ Baikeno.
Daftar 200 kosakata dhâsar Bhâsa Uab Meto bisa ètemmoè è Database Kosakata Dhâsar Austronesia[3]. Nyama-nyama karaton (Sonaf) Suku Dawan Timor Bârâ' iyâ arèya:
- Sonaf Naimeko sareng Usi Sila Meko
- Sonaf Biboki sareng Usboko
- Sonaf Insana sareng Usfinit
- Bikomi sareng Usi Bana
- Sanak sareng Usi Lake bân Usi Ato
- Amnatun bân Amnuban
Fonologi
[beccè' | beccè' sombher]Bâdâ pètto' vokal dâlem Bhâsa Uab Meto, panèka /a/, /e/, /ɛ/, /i/, /o/, /ɔ/, /u/. Kennengngânna vokoid Bhâsa Uab Meto dâlem artikulator manossa akadhi èkatalè dâlem denah ka'dinto.
| Adâ' | pusat | Budih | |
|---|---|---|---|
| attas matèngghi | i | u | |
| tengnga matèngghi | e | o | |
| tengnga marendâ | ɛ | ɔ | |
| babâ marendâ | a |
Bhâsa Uab Meto ghun andi' sèttong diftong panèka, /ai/. Diftong nèka ghun bâdâ è dialèk Molo. Dâlem dialèk laèn, lako èkoca'aghi /e/. Diftong /ai/ panèka sèttong monyè pangoca'an sè ngasèllaghi sèttong fonem.
Ghun bâdâ sabellâs konsonan asli Bhâsa Uab Meto. Jhughân bisa nemmo bâdâna dèrèdhân konsonan dâlem Bhâsa Uab Meto, akadhi /kl/, /kt/, /ms/, /tn/, dan /ts/.
| Bibir | Bibir-Ghighi | Konco' jhilâ | Budinah jhilâ | Celah sowara | |
|---|---|---|---|---|---|
| Sengau | m | n | |||
| Hentian | b | ||||
| p | t | k | ʔ | ||
| Frikatif | f | s | h | ||
| Hamparan Sisi | l |
Suku okara Bhâsa Uab Meto omomma andi' duwâ' suku okara. Tapè bâdâ jhughân okara-okara sè andi' suku okara lebbi. Bân suku okara ka'dinto aropa suku okara sè tabukka' tapè polana metatesis, bânnya' ètemmowaghi jhughân okara-okara suku sè atotop.