Baabullah ḍâri Ternatè
 | Serradhân atopik umum ka`ḍinto èngghi panèka sabâgiyân rintisan. Abâ`na kèngèng abhânto Wikipèḍia kalabân ngembhângaghi. |
Sultan Baabullah (10 Fèbruari 1528– Juli 1583) otabâ Babullah, sè èkennal jhughân mènangka Baab otabâ Babu è dâlem sombher-sombher Èropa, panèka sultan ka-7 bân pangobâsa ka-24 dâri Kesultanan Ternate è Maluku Lao' sè marènta antara taon 1570 bân 1583 èangghep Sultan sè palèng aghung è dâlem sejarah. Ternatè bân Maluku polana suksès ngojuk penjajah Portugis dâri Ternatè bân ngibâ kesultanan ka puncak kamoljâ'ânna è akhèr abad ka-16. Sultan Baabullah jhughân èkennal kalabân gelar "Penguasa 72 Kepulauan", adhâsar wilayana è Indonesia tèmor, sè tamaso' sabâgiyân bânnya' Polo Maluku, Sangihe bân sabâgiyân dâri Sulawesi . Pangarona Ternatè è bâkto pamarenta'anna bisa napa' ka Solor (Lamaholot), Bima ( Sumbawa tèmor), Mindanao, bân Raja Ampat .[1] Peran Maluku è jaringan dhâghâng Asia ètambâi sacara signifikan polana dhâghâng bebas rempah-rempah bân hasèl alas Maluku è bâkto pamarènta'anna.
Masa pamarènta'an
[beccè' | beccè' sombher]Ongghâ tahta
[beccè' | beccè' sombher]Kapatèanna Sultan Khairun madhâddhi dhukana orèng Ternate bân rato-rato Maluku sè laènna. Dèwan keraton Ternatè, sè èdukung sareng kaicili bân sangaji (penguasa wilayah), aghâdhui rapat è Pulo Hiri bân ènyataaghi Kaicili Baab mènangka Sultan Ternate salanjhângnga, kalabân gelar Sultan Baabullah Datu Syah . Mètorot catatan salastarèna, è rapat jârèya rèng-orèng rowa ajhânjhi: "Apa sè kodhu èkatako'è dâri orèng Portugis mon kaulâ sadhâjâh ènga' kakowadhânna dhibi'? Apa sè kodhu èkatako'è, apa sè bisa aghâbây kaulâ sadhâjâh putus asa? Orèng Portugis ngaghungngaghi orèng sè palèng bânnya' arampok, bân sè èbâdâ'aghi è dâlem kajahadhân bân dhusa-dhusa sè rajeh... Naghârâ kita panèka tangghungan kaulâ sadhâjâh, bân jhughân perlindungan orèng towa, kebijaksanaan, ana' bân kamardhika'an kaulâ sadhâjâh."[2] Sultan aghâdhui maksod kaangghuy aperrang kaangghuy mabâli Islam è Maluku, aghâbây Kesultanan Ternatè mènangka kakobâsa'an rajâ, bân ngojuk orèng Portugis dâri tanana.
Ta' abit saellana ènobataghi, Sultan Babullah asompa bhâkal aperrang bân orèng Portugis è sabâbhân-sabâbhân wilayana.[3] Kaangghuy makowat jabatanna, Babullah akabin sareng ale’na Sultan Gapi Baguna dâri Tidorè. [4] Pan-bârâmpan rato Maluku laènna ngasampingaghi perselisihânna bân abhâreng è bâbâna pasukan Babullah bân bendèra Ternatè. Sapanèka jhughân pangobâsa-pangobâsa daèrah è sakobengnga Maluku. Baabullah jhughân èdukung sareng pan-bârâmpan panglima perrang sè sangghup, akadhi Sultan Jailolo, pangobâsa Sula, Kapita Kapalaya, bân jhughân komandan angkatan tasè' Ambon, Kapita Rubohongi, bân potrana, Kapita Kalasinka.[5]
Patè bân penerrus
[beccè' | beccè' sombher]Sultan Baabullah sedhâ è bulân Juli 1583. Bâdâ vèrsi sè bhidhâ parkara panyabbhâb bân kennengngan kapatèanna. Mètorot catettan sè ragu sè muncul è budi arè (catatan François Valentijn, 1724), èpon èjebak sareng orèng Portugis è kapalna bân èbhâkta ka Goa, namong matè è jhâlân. Catettan laèn nyataaghi jhâ' èpon èpate'è è bâkto bâdâ è bengkona, èngghi panèka kalabân racon otabâ sèhèr.
Penerrussa Baabullah mènangka Sultan panèka potrana Said Barakati (marènta taon 1583–1606) bânnè alè'na Mandar, sanajjân èbhuna Mandar andi' status sè lebbi tèngghi. Baabullah sacara khusus nyo'on ka alè'na sè laèn, Kaicili Tulo, kaangghuy nolongè Said mènangka Sultan. Sultan Said nerrossaghi perlawananna ka Portugis bân Spanyol bân terros ajâgâ hubungan sareng naghârâ-naghârâ laènna.
Sombher-sombher
[beccè' | beccè' sombher]- ↑ Robert Cribb (2000) Historical atlas of Indonesia. Richmond: Curzon, kaca 103.
- ↑ Bartholomew Leonardo de Argensola (1708) The Discovery and Conquest of the Molucco and Philippine Islands. London, kaca 54.
- ↑ Bartholomew Leonardo de Argensola (1708), kaca 55
- ↑ Diogo do Couto (1777) Da Asia, Decada VIII. Lisboa : Na Regia officina typografica, kaca 269-70.
- ↑ François Valentijn (1724) Oud en Nieuw Oost-Indien, Vol. I. Amsterdam: Onder de Linden, kaca 144.